ทำไมหมึกยักษ์ลอดช่องแคบได้ ทั้งที่ตัวใหญ่กว่ารูหลายเท่า

หมึกยักษ์หรือหมึกสายขนาดใหญ่ดูเหมือนสัตว์ที่ฝ่ากฎธรรมชาติได้ เพราะบางครั้งมันสามารถบีบตัวผ่านช่องแคบที่เล็กกว่าลำตัวมาก จนเหมือนร่างกายกลายเป็นของเหลว แต่ความจริงเบื้องหลังไม่ใช่เวทมนตร์ เป็นกลไกทางสรีรวิทยาที่ธรรมชาติออกแบบมาอย่างซับซ้อน

หัวใจของเรื่องอยู่ที่ร่างกายของหมึกสายไม่มีกระดูกแข็งค้ำอยู่ภายใน และไม่มีเปลือกแข็งหุ้มด้านนอกแบบปูหรือกุ้ง ร่างกายส่วนใหญ่จึงเป็นกล้ามเนื้อและเนื้อเยื่ออ่อนที่เปลี่ยนรูปได้สูงมาก

แขนของหมึกไม่ได้ขยับเหมือนแขนสัตว์มีกระดูกสันหลัง แต่ทำงานคล้ายโครงสร้างที่เรียกว่า muscular hydrostat คือกล้ามเนื้อที่เป็นทั้งแรงขับเคลื่อนและโครงพยุงในตัวเอง คล้ายหลักการของงวงช้างหรือลิ้นสัตว์บางชนิด เพียงแต่ในหมึกสาย ความยืดหยุ่นนี้ไปไกลมากจนมันสามารถยืด หด งอ บิด และแทรกตัวตามซอกแคบได้อย่างแม่นยำ

จุดที่คนมักจำผิดคือ หมึกไม่ได้ “ไม่มีส่วนแข็งเลย” ทั้งตัว

ส่วนแข็งสำคัญของมันคือจะงอยปาก ซึ่งอยู่บริเวณปากตรงกลางวงแขน ลักษณะคล้ายปากนกขนาดเล็ก ใช้กัด เจาะ หรือฉีกเหยื่ออย่างปู หอย และสัตว์เปลือกแข็ง จะงอยปากของเซฟาโลพอดมีองค์ประกอบอย่างไคติน โปรตีน และน้ำในสัดส่วนที่ต่างกัน ทำให้บางส่วนแข็งมาก ขณะที่ส่วนฐานยังเข้ากับเนื้อเยื่ออ่อนได้ดี

นี่จึงเป็นที่มาของประโยคที่คนรักสัตว์ทะเลชอบพูดกันว่า ถ้าจะงอยปากผ่านได้ ร่างกายส่วนที่เหลือก็มีโอกาสผ่านได้

ประโยคนี้ช่วยให้เข้าใจง่าย แต่ควรจำให้ตรงว่า ไม่ได้หมายความว่าหมึกจะลอดได้ทุกช่องอย่างไร้ขีดจำกัด เพียงแต่จะงอยปากเป็นจุดแข็งที่จำกัดขนาดช่องมากที่สุด เมื่อส่วนนี้ผ่านได้ กล้ามเนื้ออ่อนและแขนที่ยืดหยุ่นมากก็สามารถบีบตัวตามไปได้ดีกว่าสัตว์ที่มีกระดูกหรือเกราะแข็ง

ความสามารถนี้ไม่ได้มีไว้โชว์ความมหัศจรรย์เท่านั้น แต่เป็นทักษะเอาตัวรอดจริงในทะเล

เวลาล่าเหยื่อ หมึกสายสามารถแทรกแขนเข้าไปตามซอกหิน แนวปะการัง หรือโพรงเล็ก ๆ เพื่อจับปู หอย และสัตว์ทะเลที่ซ่อนตัวอยู่ได้ ส่วนเวลาหนีศัตรู มันอาจมุดเข้าโพรงแคบที่ปลาขนาดใหญ่หรือผู้ล่าบางชนิดตามเข้าไปไม่ได้ แล้วใช้การเปลี่ยนสี พ่นหมึก หรือพรางตัวช่วยเพิ่มโอกาสรอด

นี่เป็นเหตุผลที่หมึกสายกลายเป็นหนึ่งในสัตว์ทะเลที่นักวิทยาศาสตร์และวิศวกรสนใจมาก เพราะร่างกายอ่อนของมันไม่ได้เป็นจุดอ่อน กลับเป็นต้นแบบของแนวคิดหุ่นยนต์นิ่มหรือ soft robotics ที่ต้องการแขนกลซึ่งจับ บิด เลื้อย และทำงานในพื้นที่จำกัดได้ดีกว่าแขนกลแข็งแบบเดิม

สิ่งที่ควรจำแบบง่ายที่สุดคือ หมึกสายไม่ได้เก่งเพราะร่างกาย “เหลว” แต่เก่งเพราะร่างกายเป็นระบบกล้ามเนื้อที่ควบคุมรูปทรงได้ละเอียดมาก จุดแข็งเดียวอย่างจะงอยปากจึงกลายเป็นเหมือนมาตรวัดทางธรรมชาติว่า ช่องนั้นเล็กเกินไปหรือยังพอไปต่อได้

และแม้ภาพหมึกมุดขวดหรือแทรกช่องเล็กจะดูน่าทึ่ง แต่ในธรรมชาติหรือในตู้เลี้ยง ไม่ควรจับมาทดสอบให้มันลอดรูเพื่อความบันเทิง เพราะพฤติกรรมเหล่านี้เกี่ยวข้องกับความเครียด การหนี และการเอาตัวรอดของสัตว์มากกว่าจะเป็นการเล่นสนุก

ท้ายที่สุด ความลับของหมึกยักษ์ไม่ได้อยู่ที่การฝืนกฎฟิสิกส์ แต่อยู่ที่ร่างกายซึ่งแทบทั้งตัวเป็นกล้ามเนื้อยืดหยุ่นสูง ไม่มีโครงแข็งมาจำกัดรูปทรง และมีจะงอยปากเป็นจุดแข็งเล็ก ๆ ที่บอกขอบเขตของการลอดผ่านโลกแคบ ๆ ใต้ทะเลได้อย่างน่าทึ่ง