ทำไมไทยมีทั้งน้ำท่วมและภัยแล้งในปีเดียวกัน? คำตอบอาจอยู่ที่ต้นน้ำมากกว่าที่คิด

หลายคนอาจเคยสงสัยว่า ทำไมบางจังหวัดน้ำท่วมหนักจนบ้านเรือนเสียหาย แต่ในเวลาใกล้เคียงกันอีกหลายพื้นที่กลับต้องเผชิญกับภัยแล้งและขาดแคลนน้ำใช้

ฟังดูเหมือนเป็นปัญหาคนละเรื่อง แต่ความจริงแล้วทั้งสองอย่างอาจมีรากเหง้ามาจากจุดเดียวกัน นั่นคือ "ระบบต้นน้ำ" ที่กำลังเปลี่ยนไปมากกว่าที่หลายคนคิด

ยิ่งในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เราเห็นทั้งฝนที่ตกหนักขึ้น น้ำหลากเร็วขึ้น และช่วงแล้งที่ยาวนานขึ้น จนหลายคนเริ่มตั้งคำถามว่า ปัญหาอยู่ที่สภาพอากาศเพียงอย่างเดียว หรือเรากำลังจัดการทรัพยากรน้ำของตัวเองได้ไม่ดีพอ

พื้นที่ลุ่มน้ำยม-น่านเป็นหนึ่งในพื้นที่สำคัญที่ได้รับผลกระทบจากทั้งน้ำท่วมและภัยแล้ง

หนึ่งในความพยายามแก้ปัญหาคือโครงการความร่วมมือระหว่าง UNDP กรมชลประทาน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ซึ่งมุ่งพัฒนาการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำยม-น่าน

เป้าหมายไม่ได้มีเพียงการสร้างโครงสร้างพื้นฐานใหม่เท่านั้น แต่ยังรวมถึงการพัฒนาระบบข้อมูลสภาพอากาศ ระบบเตือนภัยล่วงหน้า และการส่งเสริมการเกษตรที่สามารถปรับตัวต่อสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงได้

จุดที่น่าสนใจคือ แนวทางดังกล่าวมองปัญหาน้ำแบบทั้งระบบ ไม่ได้แยกน้ำท่วมกับภัยแล้งออกจากกัน

สิ่งที่โครงการพยายามแก้ไข

การแก้ปัญหาน้ำไม่ได้มีเพียงเรื่องเขื่อนหรือคลอง แต่เกี่ยวข้องกับทั้งระบบนิเวศ

เรื่องนี้ทำให้หลายคนเริ่มคิดว่า การปกป้องต้นน้ำอาจไม่ใช่การเลือกเพียงอย่างใดอย่างหนึ่งระหว่าง "สร้างเขื่อน" หรือ "ปลูกป่า"

เพราะในความเป็นจริง ทั้งสองแนวทางอาจจำเป็นต้องเดินไปพร้อมกัน

สภาพต้นน้ำที่แตกต่างกัน ส่งผลต่อการจัดการน้ำในระยะยาว

โครงสร้างพื้นฐานช่วยบริหารจัดการน้ำในระยะสั้นและรองรับสถานการณ์รุนแรง ขณะที่ระบบนิเวศที่สมบูรณ์ช่วยกักเก็บน้ำ ลดการพังทลายของดิน และเพิ่มความยั่งยืนในระยะยาว

หลายประเทศเริ่มหันมาใช้แนวคิด Nature-Based Solutions หรือการใช้ธรรมชาติเป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหา เพราะพบว่าการพึ่งโครงสร้างคอนกรีตเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอสำหรับความท้าทายในอนาคต

แล้วประชาชนช่วยอะไรได้บ้าง?

แม้จะไม่ใช่เรื่องใหญ่ระดับนโยบาย แต่หลายอย่างเริ่มต้นได้จากระดับชุมชน

• ลดการทำลายพื้นที่ป่าและแหล่งน้ำ
• สนับสนุนการเกษตรที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
• ร่วมกิจกรรมฟื้นฟูป่าต้นน้ำ
• ใช้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพ
• ติดตามและมีส่วนร่วมกับนโยบายสาธารณะด้านทรัพยากรน้ำ

ฟังดูเป็นเรื่องเล็ก แต่ปลายน้ำที่เราใช้อยู่ทุกวัน ล้วนเริ่มต้นจากต้นน้ำเสมอ

ส่วนตัวมองว่าเรื่องน้ำอาจเป็นหนึ่งในความท้าทายสำคัญของประเทศไทยในอนาคต เพราะทุกวันนี้เราเห็นทั้งน้ำท่วมและภัยแล้งเกิดขึ้นในปีเดียวกันได้แล้ว

คำถามจึงอาจไม่ใช่ว่าจะเลือกสร้างโครงสร้างพื้นฐานหรือฟื้นฟูป่า แต่คือจะทำอย่างไรให้ทั้งสองอย่างเดินไปพร้อมกันได้จริง

สรุป

ทุกวันนี้ปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่ฝนตกมากเกินไปหรือฝนน้อยเกินไปเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ว่าเรามีระบบรองรับน้ำเหล่านั้นดีแค่ไหน

เพราะสุดท้ายแล้ว น้ำท่วมและภัยแล้งอาจไม่ใช่ปัญหาคนละเรื่อง แต่เป็นผลลัพธ์ของระบบต้นน้ำเดียวกันที่กำลังส่งสัญญาณเตือนเราอยู่ก็ได้

คุณคิดว่าปัญหาน้ำของไทยเกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศเป็นหลัก หรือเกิดจากการจัดการทรัพยากรน้ำของมนุษย์มากกว่ากัน?

หรือมองว่าทั้งสองปัจจัยแยกออกจากกันไม่ได้?

ข้อมูลอ้างอิง: UNDP, Green Climate Fund และกรมชลประทาน