ปลาหมอไทย ทำไมถึงเป็นหนึ่งในปลาน้ำจืดที่อึดที่สุดของไทย

ปลาหมอไทย หรือ Anabas testudineus เป็นปลาน้ำจืดพื้นบ้านที่คนไทยคุ้นชื่อกันมานาน แต่ความพิเศษของมันไม่ได้มีแค่เป็นปลาในท้องนา หากมองในเชิงชีววิทยา ปลาชนิดนี้เป็นหนึ่งในปลาที่ปรับตัวเก่งมาก โดยเฉพาะการอยู่รอดในแหล่งน้ำตื้น น้ำขัง หรือน้ำที่มีออกซิเจนต่ำ

จุดเด่นสำคัญของปลาหมอไทยคือมีอวัยวะช่วยหายใจพิเศษที่เรียกว่า labyrinth organ ทำให้มันสามารถใช้ออกซิเจนจากอากาศได้ ไม่ต้องพึ่งออกซิเจนที่ละลายในน้ำเพียงอย่างเดียว คุณสมบัตินี้ทำให้ปลาหมอไทยอยู่รอดได้ดีในสภาพแวดล้อมที่ปลาอีกหลายชนิดอาจทนไม่ไหว

อีกความสามารถที่ทำให้ปลาหมอไทยถูกพูดถึงมาก คือการขยับตัวบนบกได้ในระยะหนึ่ง โดยอาศัยการเคลื่อนไหวของลำตัว ครีบ และฝาปิดเหงือกที่มีหนามช่วยพยุงหรือดันตัวไปข้างหน้า งานศึกษาการเคลื่อนที่บนบกของปลาหมอระบุว่า ฝาปิดเหงือกมีบทบาทสำคัญต่อการเคลื่อนที่ของปลาชนิดนี้บนพื้นผิวที่ไม่ใช่น้ำ

อย่างไรก็ตาม คำว่า เดินบนบก ควรเข้าใจให้ถูกว่าไม่ได้หมายถึงการเดินเหมือนสัตว์สี่ขา แต่เป็นการดิ้น ไถล หรือเคลื่อนตัวระยะสั้นเพื่อหนีสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสม เช่น แหล่งน้ำตื้น น้ำแห้ง หรือพื้นที่ชื้นหลังฝนตก

ชื่อภาษาอังกฤษ Climbing perch ก็เป็นชื่อที่ทำให้หลายคนเข้าใจผิดได้ง่าย เพราะไม่ได้แปลว่าปลาหมอไทยปีนต้นไม้ได้เป็นปกติ แหล่งข้อมูลด้านปลาอย่าง FishBase ระบุว่าปลาชนิดนี้มีชื่อเสียงเรื่องความสามารถในการเคลื่อนที่บนบก และสามารถอยู่นอกน้ำได้หลายวันหรือหลายสัปดาห์ หากอวัยวะช่วยหายใจยังมีความชื้นเพียงพอ

ในธรรมชาติ ปลาหมอไทยพบได้ในหลายพื้นที่ของเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงไทย ลาว กัมพูชา เวียดนาม เมียนมา มาเลเซีย อินโดนีเซีย อินเดีย บังกลาเทศ และศรีลังกา ฐานข้อมูล FishBase ยังระบุพฤติกรรมของปลาชนิดนี้ว่าอาจฝังตัวอยู่ในโคลนช่วงฤดูแล้ง และมีการย้ายถิ่นระหว่างแหล่งน้ำถาวรกับพื้นที่น้ำท่วมตามฤดูกาล

สำหรับประเทศไทย ปลาหมอไทยพบได้ตามแหล่งน้ำจืดทั่วไป เช่น ห้วย หนอง คลอง บึง ท้องนา และพื้นที่ชุ่มน้ำบางแห่ง จึงเป็นปลาที่ผูกพันกับวิถีชีวิตชนบทไทย ทั้งในฐานะปลาอาหารพื้นบ้านและสัตว์น้ำที่สะท้อนความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งน้ำท้องถิ่น

ความอึดของปลาหมอไทยจึงไม่ได้มาจากความแข็งแรงแบบเดียวกับสัตว์นักล่า แต่มาจากการปรับตัวหลายอย่างรวมกัน ทั้งการหายใจอากาศได้ การทนต่อน้ำที่มีออกซิเจนต่ำ การเคลื่อนที่บนพื้นชื้น และการหลบอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ปลาอื่นอาจอยู่รอดได้ยาก

ถ้าจะเรียกว่าเป็นปลาน้ำจืดไทยที่อึดมาก ก็คงไม่เกินจริงนัก แต่ควรพูดให้แม่นว่า ปลาหมอไทยคือหนึ่งในปลาน้ำจืดที่มีความสามารถในการเอาตัวรอดสูงมาก ไม่ใช่ปลาที่อยู่บนบกได้อย่างอิสระหรือปีนต้นไม้ได้จริงตามชื่อที่หลายคนเล่าต่อกันมา