ปลา Amazon molly สิ่งมีชีวิตเพศเมียล้วนที่ต้องยืมสเปิร์มเพื่อโคลนนิ่งตัวเอง

ปลา Amazon molly หรือชื่อวิทยาศาสตร์ Poecilia formosa เป็นปลาน้ำจืดขนาดเล็กในวงศ์เดียวกับปลาสอดและปลาหางนกยูง จุดที่ทำให้ปลาชนิดนี้ถูกพูดถึงในวงการชีววิทยา ไม่ใช่สีสันหรือรูปร่าง แต่เป็นวิธีสืบพันธุ์ที่แทบไม่เหมือนปลาทั่วไป

แม้ชื่อจะมีคำว่า Amazon แต่ปลา Amazon molly ไม่ได้มีถิ่นกำเนิดในแม่น้ำแอมะซอนของอเมริกาใต้ แหล่งอาศัยตามธรรมชาติอยู่ในน่านน้ำอบอุ่นแถบตอนใต้ของรัฐเท็กซัส สหรัฐอเมริกา และภาคตะวันออกเฉียงเหนือของเม็กซิโก

ชื่อ Amazon ในกรณีนี้สื่อถึงนักรบหญิงอเมซอนในตำนานกรีก เพราะประชากรของปลาชนิดนี้เป็นเพศเมียเกือบทั้งหมดหรือถูกอธิบายว่าเป็นชนิดพันธุ์แบบ all-female ไม่ใช่เพราะอาศัยอยู่ในลุ่มน้ำแอมะซอน

สิ่งที่แปลกคือ ปลา Amazon molly สืบพันธุ์ด้วยกระบวนการที่เรียกว่า gynogenesis หรือการเกิดตัวอ่อนโดยต้องอาศัยสเปิร์มเป็นตัวกระตุ้น ไข่ของมันต้องได้รับสัญญาณจากสเปิร์มของปลาสอดหรือปลามอลลี่ชนิดใกล้เคียง แต่โดยปกติสารพันธุกรรมของตัวผู้จะไม่ถูกรวมเข้าไปในตัวอ่อน ลูกที่เกิดมาจึงมีพันธุกรรมเหมือนแม่เป็นหลัก

พูดง่าย ๆ คือ ตัวผู้จากชนิดพันธุ์อื่นทำหน้าที่คล้ายตัวจุดสวิตช์ให้ไข่เริ่มพัฒนา แต่ไม่ได้เป็นพ่อทางพันธุกรรมของลูกปลาในความหมายทั่วไป งานข้อมูลของ USGS อธิบายว่า Poecilia formosa เป็นปลามอลลี่แบบ unisexual หรือเพศเดียว ที่มีต้นกำเนิดจากการผสมข้ามชนิดระหว่างปลามอลลี่ใกล้เคียง และสเปิร์มจากชนิดที่เกี่ยวข้องทำหน้าที่กระตุ้นการพัฒนาของไข่โดยไม่ส่งต่อสารพันธุกรรมตามปกติ

ด้วยเหตุนี้ นักวิทยาศาสตร์จึงมักอธิบายพฤติกรรมของ Amazon molly ว่าเป็น sexual parasitism หรือปรสิตทางเพศ เพราะมันต้องพึ่งตัวผู้ของปลาชนิดอื่นเพื่อให้สืบพันธุ์ได้ แต่ตัวผู้ไม่ได้รับผลตอบแทนทางพันธุกรรมจากการผสมพันธุ์นั้น

อย่างไรก็ตาม การเป็นสิ่งมีชีวิตที่ผลิตลูกคล้ายแม่มาก ๆ ก็มีต้นทุนของมันเอง สิ่งมีชีวิตที่มีความหลากหลายทางพันธุกรรมน้อยอาจรับมือกับโรคหรือการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมได้ยากกว่าในบางสถานการณ์ แต่ Amazon molly กลับอยู่รอดมาได้นานพอที่จะทำให้นักวิทยาศาสตร์สนใจว่า มันหลีกเลี่ยงข้อเสียของการสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศได้อย่างไร

อีกจุดที่ควรเข้าใจคือ คำว่า โคลนนิ่ง ในบทความนี้ไม่ได้หมายถึงการโคลนในห้องทดลอง แต่หมายถึงกระบวนการสืบพันธุ์ตามธรรมชาติที่ลูกมีพันธุกรรมเหมือนแม่เป็นหลัก ต่างจากปลาทั่วไปที่ลูกได้สารพันธุกรรมจากทั้งพ่อและแม่

Amazon molly จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของความซับซ้อนในธรรมชาติ สิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งอาจไม่มีตัวผู้ของตัวเอง แต่ยังต้องอาศัยตัวผู้จากชนิดอื่นเพื่อให้วงจรชีวิตดำเนินต่อไปได้ เรื่องนี้ไม่ได้แค่แปลก แต่ยังช่วยให้นักวิทยาศาสตร์ตั้งคำถามต่อว่า เพศ การสืบพันธุ์ และความหลากหลายทางพันธุกรรมมีบทบาทต่อการอยู่รอดของสิ่งมีชีวิตมากแค่ไหน