รู้จักปลาช่อนวงศ์ Channidae ตั้งแต่ปลาช่อนนา ชะโด ถึงปลาช่อนสวยงาม

ปลาช่อนไม่ได้มีแค่ “ปลาช่อนนา” ที่ขึ้นโต๊ะอาหารไทยมานาน แต่เป็นปลาทั้งวงศ์ที่มีหน้าตา นิสัย และขนาดต่างกันมาก ตั้งแต่ปลาช่อนตัวไม่ใหญ่ในท้องนา ไปจนถึงชะโดที่เป็นนักล่าตัวใหญ่ของแหล่งน้ำจืด

ชื่อสากลของกลุ่มนี้คือ snakehead fish เพราะส่วนหัวและลำตัวบางชนิดดูยาวคล้ายงู ทางอนุกรมวิธานอยู่ในวงศ์ Channidae กลุ่มที่พบในเอเชียส่วนใหญ่อยู่ในสกุล Channa ส่วนในแอฟริกามีอีกสกุลคือ Parachanna จุดร่วมที่ทำให้ปลากลุ่มนี้อยู่รอดเก่ง คือการฮุบอากาศจากผิวน้ำได้ ไม่ได้พึ่งเหงือกอย่างเดียวเหมือนปลาน้ำจืดทั่วไปหลายชนิด

นี่แหละที่ทำให้ปลาช่อนอยู่ในหนอง บึง คลองน้ำนิ่ง หรือแหล่งน้ำที่ออกซิเจนต่ำได้ดี

ชนิดที่คนไทยคุ้นที่สุดคือปลาช่อนนา หรือ Channa striata ลำตัวค่อนข้างยาว หัวแบน สีออกน้ำตาลเทา มีลายตามลำตัว พบได้ในแหล่งน้ำจืดหลายพื้นที่ของเอเชีย รวมถึงไทย เป็นปลาที่ผูกกับครัวไทยมานาน ทั้งแกงส้ม ปลาช่อนลุยสวน ปลาช่อนเผาเกลือ หรือทำปลาแดดเดียว เนื้อแน่น ก้างไม่ซับซ้อนนัก จึงกลายเป็นปลาบ้าน ๆ ที่คนยังซื้อกินอยู่เรื่อย ๆ

อีกตัวที่ชื่อเสียงแรงกว่าในวงการตกปลาคือปลาชะโด หรือ Channa micropeltes ชนิดนี้เป็นปลาช่อนขนาดใหญ่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ FishBase ระบุความยาวสูงสุดไว้ราว 130 เซนติเมตร และน้ำหนักที่มีรายงานได้ถึง 20 กิโลกรัม จุดที่คนจำได้คือช่วงวัยอ่อน ลูกปลาชะโดมีสีส้มแดงสด พอโตขึ้นลำตัวจะเข้มขึ้น มีแถบยาวตามข้างลำตัว เป็นปลานักล่าที่กินปลาและสัตว์น้ำอื่นเป็นอาหาร

ปลาชะโดไม่ได้มีดีแค่ตัวใหญ่ แต่ยังขึ้นชื่อเรื่องพฤติกรรมเฝ้าลูกอ่อน พ่อแม่ปลาจะคอยคุมฝูงลูกปลาในช่วงหนึ่ง จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมนักตกปลาหลายคนมักพูดถึง “ลูกครอก” หรือ “ลูกครอกชะโด” กันบ่อย ๆ ในวงสนทนา

ส่วนปลาช่อนงูเห่า หรือ Channa marulius ชื่อฟังดูน่ากลัว แต่ไม่ใช่ปลามีพิษแบบงูเห่า จุดที่ทำให้ได้ชื่อนี้มาจากรูปร่างและลวดลายที่ดูคล้ายงูมากกว่า ปลาชนิดนี้มีลำตัวยาว หัวค่อนข้างเรียว และมักมีจุดกลมคล้ายตาปลอมใกล้โคนหางในบางช่วงวัย FishBase ระบุว่าชนิดนี้มีขนาดใหญ่ได้มาก จึงไม่ใช่ปลาที่เหมาะกับตู้เล็ก ๆ หรือคนเลี้ยงมือใหม่

ในกลุ่มปลาสวยงาม ชื่อที่ได้ยินบ่อยขึ้นคือปลาช่อนข้าหลวง หรือ Channa marulioides เป็นปลาช่อนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รายงานพบในไทยและมาเลเซียด้วย สีและลวดลายของบางตัวมีโทนส้ม เหลือง น้ำตาล หรือดำสลับกันสวยสะดุดตา แต่ก็ยังเป็นปลานักล่า ต้องเลี้ยงในระบบที่คุมขนาดตู้ คุณภาพน้ำ และเพื่อนร่วมตู้ให้ดี ไม่อย่างนั้นเรื่องกัดกันหรือกินปลาตัวเล็กกว่าเกิดขึ้นได้ง่าย

ปลาช่อนเจ็ดสี หรือ Channa bleheri เป็นอีกชื่อที่คนเล่นปลาสวยงามรู้จักกันดี หลายแหล่งเรียกว่า rainbow snakehead มีถิ่นกำเนิดแถบอินเดียตะวันออกเฉียงเหนือ ขนาดไม่ใหญ่มากเมื่อเทียบกับชะโด สีของครีบและลำตัวเด่นกว่า ปลาชนิดนี้จึงถูกพูดถึงในฐานะปลาช่อนแคระสายสวย แต่คำว่า “แคระ” ไม่ได้แปลว่าเลี้ยงง่ายเสมอไป เพราะนิสัยนักล่ายังอยู่ครบ

ตัวที่ถูกยกให้เป็นปลาช่อนราคาสูงในตลาดปลาสวยงามคือ Channa barca หรือ barca snakehead ถิ่นอาศัยหลักอยู่ในอินเดียและบังกลาเทศ โดยเฉพาะลุ่มน้ำพรหมบุตร เป็นปลาที่มีลวดลายและครีบสวยมาก แต่ก็มีขนาดใหญ่ FishBase ระบุความยาวสูงสุดได้ราว 105 เซนติเมตร สถานะข้อมูลของชนิดนี้ในบัญชี IUCN ยังจัดเป็น Data Deficient คือข้อมูลไม่พอประเมินความเสี่ยงได้ชัด การซื้อขายจึงควรดูแหล่งที่มาให้รอบคอบ ไม่ใช่เห็นว่าสวยแล้วจบ

เรื่องที่คนเลี้ยงปลาต้องจำไว้คือ ปลาช่อนหลายชนิดไม่ควรถูกปล่อยลงแหล่งน้ำธรรมชาติ โดยเฉพาะชนิดต่างถิ่น

เหตุผลไม่ได้ซับซ้อนเลย ปลาช่อนเป็นปลาล่าเหยื่อ กินปลาเล็ก กุ้ง กบ และสัตว์น้ำอื่นได้หลายแบบ ถ้าชนิดที่ไม่ใช่ปลาท้องถิ่นหลุดลงแหล่งน้ำ แล้วตั้งตัวได้ ระบบนิเวศอาจเสียสมดุล กรมประมงเองก็มีคู่มือเรื่องชนิดพันธุ์สัตว์น้ำต่างถิ่น โดยอธิบายว่าชนิดพันธุ์รุกรานคือสัตว์น้ำที่เข้ามาแล้วแพร่พันธุ์ ตั้งถิ่นฐาน และแข่งขันกับชนิดพื้นเมืองได้ดีจนกระทบความหลากหลายทางชีวภาพ

ในต่างประเทศ ปลาช่อนบางชนิดถูกจับตาในฐานะชนิดต่างถิ่น เช่น northern snakehead หรือ Channa argus ในสหรัฐฯ ที่หน่วยงานอย่าง USGS และ CABI มีข้อมูลติดตามความเสี่ยงต่อระบบนิเวศไว้โดยเฉพาะ แม้ไม่ใช่ปลาช่อนทุกชนิดจะกลายเป็นปัญหาในทุกพื้นที่ แต่หลักง่าย ๆ คือเลี้ยงแล้วต้องรับผิดชอบจนจบ ไม่ปล่อย ไม่ทิ้งลงคลอง และไม่ย้ายข้ามแหล่งน้ำตามใจ

ปลาช่อนจึงเป็นทั้งปลาอาหาร ปลาเกม และปลาสวยงามในเวลาเดียวกัน ความน่าสนใจของมันอยู่ตรงนี้ แต่ความอึดและความเป็นนักล่าของมันก็เป็นเหตุผลเดียวกันที่ทำให้ต้องระวังมากกว่าปลาตู้ทั่วไป