สามหาวไม่ได้แปลว่าหาว ที่แท้โยงคำเก่า “สำหาว” และชื่อผักน้ำ

คำว่า “วาจาสามหาว” ฟังครั้งแรกอาจทำให้หลายคนนึกถึงคนพูดไปหาวไป แต่ความหมายจริงไม่ได้เกี่ยวกับอาการง่วงเลยสักนิด

คำนี้ใช้ด่าหรือตำหนิคนที่พูดจาหยาบคาย โอหัง หรือก้าวร้าวต่อผู้ใหญ่ ผู้มีสถานะสูงกว่า หรือคนที่ควรให้เกียรติ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ให้ความหมายของ “สามหาว” ไว้ชัดว่าเป็นคำวิเศษณ์ หมายถึงหยาบคาย โอหังก้าวร้าวผู้หลักผู้ใหญ่ มักใช้กับวาจา เช่น เด็กพูดจาสามหาวกับผู้ใหญ่

แต่เรื่องสนุกอยู่ตรงนี้

“สามหาว” ในความหมายดั้งเดิมอีกสายหนึ่งไม่ได้เป็นคำด่าเลย แต่เป็นชื่อผักน้ำ พจนานุกรมฉบับเดียวกันแยก “สามหาว” ไว้อีกคำหนึ่ง หมายถึงผักตบไทย หรือ Monochoria hastata และยังมีตัวอย่างว่า “นางสงกรานต์ทัดดอกสามหาว”

แล้วคำด่ามาเกี่ยวกับชื่อผักได้อย่างไร?

บทความของสำนักงานราชบัณฑิตยสภาอธิบายไว้ว่า ในเอกสารเก่าเคยมีรูปคำว่า “สำหาว” ใช้ในความหมายที่เกี่ยวกับคำหยาบหรือถ้อยคำไม่ควรกล่าว ส่วน “สามหาว” อีกทางหนึ่งเป็นชื่อผักตบ เอกสารอย่างอักขราภิธานศรับท์ของหมอบรัดเลย์เคยแยกสองคำนี้ออกจากกัน โดยให้ “สำหาว” หมายถึงการพูดคำหยาบเกี่ยวกับที่ลับของหญิงหรือชาย ส่วน “สามหาว” หมายถึงผักตบชนิดหนึ่งที่เกิดในน้ำตามทุ่งนาเมื่อถึงฤดูฝน

พูดง่าย ๆ คือ เดิมมันเหมือนเป็นคนละเรื่องกัน คนละทางด้วยซ้ำ

ฝ่ายหนึ่งคือคำตำหนิเรื่องวาจา อีกฝ่ายคือชื่อพืชน้ำ ต่อมาเสียงและการใช้คำค่อย ๆ ขยับเข้าหากัน จนคนรุ่นหลังจำรูป “สามหาว” ได้มากกว่า “สำหาว” ความหมายด้านหยาบคายหรือโอหังจึงมาเกาะอยู่กับคำว่า “สามหาว” ที่เราใช้กันทุกวันนี้

สำนักงานราชบัณฑิตยสภายังระบุว่า ปัจจุบันพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 แยก “สามหาว” เป็น 2 คำ คือคำที่หมายถึงหยาบคาย และคำที่เป็นชื่อผัก พร้อมตั้งข้อสันนิษฐานว่าไทยอาจยืมคำ “สำหาว” ซึ่งกลายเป็น “สามหาว” มาจากคำเขมร “สาหาว” ที่แปลว่าร้าย เหี้ยมโหด หรือดุ

ส่วนเรื่อง “หาว” แบบอ้าปากเวลาง่วง จึงเป็นความเข้าใจที่เกิดจากรูปคำในภาษาไทยปัจจุบันมากกว่า ไม่ใช่รากความหมายของคำนี้

คำว่า “วาจาสามหาว” เลยติดหู เพราะมันแรงโดยไม่ต้องหยาบตรง ๆ ฟังแล้วรู้ทันทีว่าคนพูดกำลังถูกตำหนิว่าใช้ถ้อยคำไม่เหมาะ ไม่รู้กาลเทศะ หรือพูดเกินขอบเขต โดยเฉพาะในบทละครย้อนยุค หนังพากย์ไทย และฉากเผชิญหน้าที่ตัวละครผู้ใหญ่ตวาดใส่คนอายุน้อยกว่า ประโยคประมาณ “เจ้าช่างวาจาสามหาวนัก” จึงกลายเป็นเสียงจำของคนดูจำนวนมาก

ข้อที่ควรระวังคือ ไม่ควรอธิบายแบบตัดทอนว่า “สามหาวมาจากการหาว” เพราะจะพาความหมายหลุดทางไปไกลกว่าเดิม คำนี้มีชั้นของภาษาเก่า ชื่อพืช และการเพี้ยนรูปคำทับกันอยู่

คำเดียว แต่มีร่องรอยหลายยุคซ่อนอยู่ในนั้น