เลือดมี 4 ส่วน หน้าที่ต่างกันอย่างไร ขาดส่วนไหนร่างกายรวนทันที

คนส่วนใหญ่นึกถึงเลือดเฉพาะตอนตรวจสุขภาพประจำปี ตอนเจาะนิ้วบริจาคเลือด หรือเวลามีบาดแผล ทั้งที่ทุกครั้งที่หัวใจเต้น เลือดกำลังลำเลียงออกซิเจน สารอาหาร ฮอร์โมน และของเสียเดินทางไปทั่วร่างกายแบบไม่หยุดสักวินาที

ของเหลวสีแดงในเส้นเลือดประกอบด้วย 4 ส่วนหลัก ได้แก่ พลาสมา เม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว และเกล็ดเลือด แต่ละส่วนทำหน้าที่ไม่ซ้ำกัน หากส่วนใดส่วนหนึ่งขาดสมดุล ระบบทั้งหมดจะรวนตามทันที

พลาสมา ของเหลวที่พาสารอาหารและของเสียเดินทาง

พลาสมาเป็นของเหลวสีเหลืองอ่อน ครองสัดส่วนราวครึ่งหนึ่งของปริมาตรเลือดทั้งหมด ภายในมีน้ำเป็นหลัก ผสมโปรตีน สารอาหารจากอาหารที่กินเข้าไป ฮอร์โมน และของเสียจากการเผาผลาญ

ลองนึกถึงตอนกินข้าวเที่ยง ร่างกายไม่ได้ส่งสารอาหารไปที่เซลล์ทุกจุดได้เอง พลาสมาทำหน้าที่เป็นทางหลวงที่ลำเลียงน้ำตาล กรดอะมิโน และไขมัน ไปยังกล้ามเนื้อ สมอง และอวัยวะภายใน พร้อมพาของเสียกลับไปที่ตับและไตเพื่อกำจัดออก

ในพลาสมายังมีโปรตีนสำคัญหลายชนิด เช่น แอลบูมิน อิมมูโนโกลบูลิน และโปรตีนที่เกี่ยวกับการแข็งตัวของเลือด เวลาเห็นค่าโปรตีนในผลตรวจเลือด ส่วนใหญ่กำลังพูดถึงสิ่งเหล่านี้

เม็ดเลือดแดง ส่งออกซิเจนทุกลมหายใจโดยที่เราไม่รู้ตัว

เม็ดเลือดแดงเป็นส่วนที่คนคุ้นที่สุด รูปร่างแบนเว้าตรงกลางคล้ายโดนัทไม่มีรู ภายในเต็มไปด้วย ฮีโมโกลบิน ซึ่งเป็นสารที่จับออกซิเจนจากปอดแล้วส่งต่อไปยังเซลล์ทั่วร่างกาย

หน้าที่นี้เกิดขึ้นทุกลมหายใจ เม็ดเลือดแดงรับออกซิเจนที่ปอด เดินทางผ่านเส้นเลือดไปจนถึงปลายนิ้วเท้า แล้วรับคาร์บอนไดออกไซด์กลับมาให้ปอดขับออก เม็ดเลือดแดงมีอายุประมาณ 120 วัน หรือราว 4 เดือน ก่อนถูก ไขกระดูก สร้างขึ้นใหม่ทดแทน

หากร่างกายผลิตได้ไม่พอ หรือฮีโมโกลบินต่ำกว่าเกณฑ์ จะเข้าข่ายภาวะ โลหิตจาง ซึ่งทำให้เหนื่อยง่าย หน้ามืดเวลาลุกเร็วๆ ใจเต้นแรงผิดปกติ คนที่ประจำเดือนมามาก หรือกินมังสวิรัติแบบเคร่ง อาจเจอเรื่องนี้บ่อยกว่ากลุ่มอื่น

เม็ดเลือดขาวกับเกล็ดเลือด แนวป้องกันที่ทำงานเงียบๆ

เม็ดเลือดขาวคือหน่วยป้องกันภัยของร่างกาย แบ่งย่อยได้หลายชนิด ทั้งนิวโทรฟิล ลิมโฟไซต์ โมโนไซต์ แต่ละชนิดรับบทต่างกัน บางชนิดเข้าโจมตีเชื้อโรคทันที บางชนิดจดจำศัตรูเก่าเพื่อรับมือครั้งหน้าได้เร็วขึ้น

เลือดจึงเชื่อมตรงกับ ระบบภูมิคุ้มกัน ค่าตรวจ CBC ที่หมอมักสั่งเวลามีไข้สูง ก็เพื่อดูว่าเม็ดเลือดขาวสูงหรือต่ำผิดปกติแบบไหน นิวโทรฟิลที่สูงมักโน้มไปทางติดเชื้อแบคทีเรีย ส่วนลิมโฟไซต์ที่สูงมักหมายถึงไวรัส

เกล็ดเลือดเด่นขึ้นเมื่อเส้นเลือดมีรอยฉีก ชิ้นส่วนเล็กๆ เหล่านี้รวมตัวกันที่จุดบาดเจ็บ ทำงานร่วมกับโปรตีนในพลาสมาสร้างลิ่มเลือดอุดรอยรั่ว แผลเล็กจากมีดบาดตอนทำกับข้าว หรือเข็มฉีดยา ที่เห็นว่าเลือดหยุดเองได้ในไม่กี่นาที เบื้องหลังคือกระบวนการนี้ทำงานอยู่ ถ้าเกล็ดเลือดต่ำ หรือการแข็งตัวของเลือดผิดปกติ บาดแผลธรรมดาจะกลายเป็นเรื่องใหญ่ทันที

หมู่เลือด ABO และ Rh ทำไมต้องตรวจซ้ำก่อนถ่ายเลือด

หมู่เลือดในระบบ ABO แบ่งเป็น A B AB และ O ขึ้นอยู่กับแอนติเจนบนผิวเม็ดเลือดแดงและแอนติบอดีในพลาสมา หากเลือดที่รับเข้ามาไม่เข้ากับหมู่ของผู้รับ ระบบภูมิคุ้มกันจะมองว่าเป็นสิ่งแปลกปลอมและตอบสนองรุนแรง

ระบบ Rh เพิ่มอีกชั้นของการจำแนก คนที่มีแอนติเจน D จะเป็น Rh บวก ส่วนคนที่ไม่มีจะเป็น Rh ลบ คนไทยส่วนใหญ่เป็น Rh บวก คนกลุ่ม Rh ลบจึงมีน้อยมาก และต้องวางแผนการรับเลือดล่วงหน้าหากต้องผ่าตัดใหญ่

ในไทย ศูนย์บริการโลหิตแห่งชาติ สภากาชาดไทย เป็นหน่วยงานหลักที่ดูแลทั้งการรับบริจาค การตรวจคัดกรอง และการกระจายเลือดไปโรงพยาบาลทั่วประเทศ การตรวจหมู่เลือดซ้ำก่อนถ่ายเลือดทุกครั้งจึงไม่ใช่ขั้นตอนทางเอกสาร แต่เป็นด่านสุดท้ายที่ป้องกันความผิดพลาด

หากมีอาการชวนสงสัยเกี่ยวกับเลือด เช่น เหนื่อยง่ายผิดปกติ ซีดต่อเนื่อง เลือดออกง่ายโดยไม่มีสาเหตุชัด หรือมีโรคประจำตัวอยู่แล้ว ควรปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจประเมิน ไม่ควรซื้อยาบำรุงเลือดหรือปรับยาที่ใช้อยู่เอง

ก่อนผลตรวจสุขภาพประจำปีแผ่นล่าสุดจะออกมา ลองนึกดูสักครู่ — รู้หมู่เลือดของตัวเองรึยัง จำค่าฮีโมโกลบินครั้งล่าสุดได้ไหม เพราะเลือดทำงานให้เราทุกวินาที แต่คนส่วนใหญ่จะหันมาสนใจมันก็ตอนที่ตัวเลขในผลตรวจเริ่มขึ้นเป็นสีแดง