ทำไมเกษตรกรไทยจึงเป็นหนึ่งในกลุ่มอาชีพที่แบกหนี้หนักที่สุด

เช้ามืดในฤดูเพาะปลูก หลายครัวเรือนเริ่มวันด้วยการคำนวณต้นทุนก่อนลงแปลง ค่าปุ๋ย ค่าเมล็ดพันธุ์ ค่ายา ค่าแรง ค่าเครื่องจักร และเงินที่ต้องกันไว้ใช้ในบ้าน ยังไม่ทันขายผลผลิต เงินก้อนแรกของฤดูกาลก็อาจมาจากการกู้ยืมแล้ว

เกษตรกรรมเป็นงานที่เลี้ยงคนทั้งประเทศ แต่ชีวิตของเกษตรกรจำนวนมากกลับผูกอยู่กับความเสี่ยงที่ควบคุมเองได้ไม่เต็มที่ ฝนมาเร็ว ฝนทิ้งช่วง ราคาผลผลิตตก หรือโรคพืชระบาดเพียงรอบเดียว รายได้ทั้งฤดูกาลอาจเปลี่ยนไปทันที

ข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ เรื่องหนี้สินของครัวเรือนเกษตร พ.ศ. 2566 ระบุว่า มูลค่าหนี้สินเฉลี่ยของครัวเรือนเกษตรที่เป็นหนี้อยู่ที่ 314,087 บาทต่อครัวเรือน เพิ่มขึ้นจาก 311,098 บาทในปี 2564 ตัวเลขนี้ช่วยอธิบายว่า ปัญหาหนี้เกษตรกรไม่ใช่เรื่องเล่าลอย ๆ แต่เป็นภาระจริงที่สะสมข้ามฤดูกาลผลิต

เหตุผลสำคัญอยู่ที่รายได้ของเกษตรกรไม่ได้เข้ามาเป็นเงินเดือนประจำ หลายครัวเรือนมีรายได้เป็นรอบ ๆ ตามผลผลิต แต่รายจ่ายเกิดขึ้นทุกวัน ทั้งค่าอาหาร ค่าเดินทาง ค่าเรียนของลูกหลาน ค่ารักษาพยาบาล และค่าใช้จ่ายในบ้าน เมื่อรายได้มาช้า หรือได้น้อยกว่าที่คาด หนี้เดิมจึงยังไม่หมด ขณะที่หนี้ใหม่ต้องเริ่มก่อขึ้นอีกครั้ง

ต้นทุนการผลิตเป็นอีกแรงกดดันที่มองข้ามไม่ได้ การทำเกษตรต้องใช้เงินก่อนเห็นผลตอบแทนเสมอ ตั้งแต่เตรียมดิน ซื้อปัจจัยการผลิต ไปจนถึงเก็บเกี่ยว หากราคาขายปลายทางไม่ดีพอ เงินที่ได้อาจเหลือเพียงพอจ่ายบางส่วน แล้วต้องผลักภาระที่เหลือไปไว้ในรอบถัดไป

ปัญหาที่ดินทำกินก็เกี่ยวข้องโดยตรง ครัวเรือนที่มีพื้นที่จำกัดอาจผลิตได้น้อย รายได้ไม่พอเพิ่มเงินออม ส่วนครัวเรือนที่ต้องเช่าที่ดินหรือขยายการผลิต ก็มีต้นทุนสูงขึ้น การเข้าถึงแหล่งทุนในระบบยังเป็นเงื่อนไขสำคัญ เพราะคนที่กู้ไม่ได้ในระบบอาจต้องพึ่งเงินกู้นอกระบบ ซึ่งทำให้ภาระดอกเบี้ยหนักกว่าเดิม

อีกด้านหนึ่ง หนี้ของเกษตรกรไม่ได้เกิดจากการลงทุนเพียงอย่างเดียว หลายครัวเรือนต้องกู้เพื่อพยุงชีวิตประจำวันในช่วงที่รายได้ขาดช่วง บางครั้งเงินก้อนเดียวกันจึงถูกแบ่งไปทั้งซื้อปัจจัยการผลิต ใช้จ่ายในบ้าน และชำระหนี้เก่า วงจรแบบนี้ทำให้การหลุดจากหนี้ยากกว่าที่เห็นจากภายนอก

ความเปราะบางของเกษตรกรจึงไม่ได้แปลว่าอาชีพนี้ไร้ศักยภาพ ตรงกันข้าม ภาคเกษตรยังเป็นฐานอาหารและวัตถุดิบสำคัญของประเทศ แต่ระบบรายได้ ต้นทุน ตลาด และแหล่งทุนต้องเอื้อให้คนทำงานจริงยืนอยู่ได้มากกว่านี้

การแก้หนี้เกษตรกรจึงไม่ควรมองแค่การพักหนี้หรือให้กู้เพิ่ม แต่ควรไปถึงการลดต้นทุน เพิ่มอำนาจต่อรองด้านราคา เปิดช่องทางขายที่เป็นธรรม และช่วยให้ครัวเรือนวางแผนเงินสดได้ดีขึ้น เพราะเมื่อคนปลูกอาหารยังต้องกังวลเรื่องหนี้ทุกฤดูกาล ความมั่นคงของทั้งระบบก็สั่นคลอนไปด้วย