2 แห่งในไทยที่มีการปกครองแบบพิเศษ

ในประเทศไทยมีการจัดระเบียบราชการบริหารส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ เพื่อให้เหมาะสมกับลักษณะเฉพาะของพื้นที่ที่เป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ การเมือง และการท่องเที่ยว โดยปัจจุบันมีอยู่ 2 แห่ง ...

1. กรุงเทพมหานคร (Bangkok)

กรุงเทพฯ ไม่ถือว่าเป็น "จังหวัด" ในทางกฎหมายบริหารราชการแผ่นดิน แต่เป็น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ ที่ทำหน้าที่ดูแลพื้นที่เมืองหลวงทั้งหมด

• โครงสร้าง: มีผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร ซึ่งมาจากการเลือกตั้งโดยตรงของประชาชน และมีสภากรุงเทพมหานคร (สก.) ทำหน้าที่ฝ่ายนิติบัญญัติ

• การแบ่งพื้นที่: แบ่งออกเป็น "เขต" (เทียบเท่าอำเภอ) และ "แขวง" (เทียบเท่าตำบล)

2. เมืองพัทยา (Pattaya City)

พัทยาเป็นเขตปกครองพิเศษที่ตั้งอยู่ในเขตจังหวัดชลบุรี เนื่องจากเป็นเมืองท่องเที่ยวระดับโลกที่มีการขยายตัวของชุมชนและเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว

• โครงสร้าง: มีนายกเมืองพัทยา มาจากการเลือกตั้งโดยตรง และมีสภาเมืองพัทยาทำหน้าที่กำกับดูแล

• ลักษณะเด่น: มีอำนาจในการบริหารจัดการตนเองในด้านงบประมาณและการจัดบริการสาธารณะ เพื่อให้คล่องตัวต่อการรองรับนักท่องเที่ยว

ตารางเปรียบเทียบ...

แม้ว่าจังหวัดอื่นๆ ในประเทศไทย (76 จังหวัด) จะมีการเลือกตั้ง "นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.)" แต่จังหวัดเหล่านั้นยังคงใช้การบริหารราชการส่วนภูมิภาค (มีผู้ว่าราชการจังหวัดที่มาจากการแต่งตั้งโดยกระทรวงมหาดไทย) ควบคู่ไปกับการบริหารราชการส่วนท้องถิ่น จึงไม่ถือว่าเป็นรูปแบบพิเศษเหมือนกรุงเทพฯ และพัทยา

เหตุผลหลักที่มีการจัดตั้งการปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษขึ้นมา แทนที่จะใช้โครงสร้างเหมือนจังหวัดทั่วไป คือการแก้ปัญหา "ความเฉพาะตัว" ของพื้นที่นั้นๆ ซึ่งระบบราชการแบบปกติอาจตอบโจทย์ได้ไม่รวดเร็วหรือครอบคลุมพอ โดยมีสาเหตุสำคัญดังนี้....

1. ความหนาแน่นของประชากรและเศรษฐกิจ
พื้นที่อย่างกรุงเทพฯ หรือพัทยา เป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจที่มีประชากรอาศัยอยู่หนาแน่นมาก (รวมถึงประชากรแฝงและนักท่องเที่ยว) ทำให้มีความต้องการบริการสาธารณะที่ซับซ้อนกว่าพื้นที่อื่น เช่น---

-การจัดการจราจรและขนส่งมวลชนขนาดใหญ่

-การกำจัดขยะจำนวนมหาศาลต่อวัน

-การผังเมืองที่ต้องรองรับตึกสูงและย่านธุรกิจ

2. ความคล่องตัวในการบริหาร 
ในจังหวัดทั่วไป อำนาจส่วนใหญ่จะอยู่ที่ส่วนกลาง (กระทรวง/กรม) และส่วนภูมิภาค (ผู้ว่าฯ จากการแต่งตั้ง) แต่การปกครองพิเศษจะให้ อำนาจตัดสินใจ แก่ท้องถิ่นมากขึ้น

-การงบประมาณ: สามารถจัดเก็บภาษีบางประเภทและบริหารงบประมาณได้เองตามความเหมาะสมของพื้นที่

-การตัดสินใจ: ไม่ต้องรอคำสั่งจากส่วนกลางในทุกเรื่อง ทำให้แก้ปัญหาเฉพาะหน้าในพื้นที่ได้ทันที

3. การตอบสนองความต้องการของคนในพื้นที่ 
เนื่องจากผู้นำ (ผู้ว่าฯ กทม. หรือ นายกเมืองพัทยา) มาจากการ เลือกตั้งโดยตรง ของคนในพื้นที่:

นโยบายที่ใช้หาเสียงจึงต้องตอบโจทย์คนในพื้นที่นั้นจริงๆ

ประชาชนสามารถตรวจสอบและกดดันการทำงานได้โดยตรงผ่านกระบวนการเลือกตั้ง หากผู้นำไม่สามารถแก้ปัญหาที่เข้มข้นในเมืองใหญ่ได้ ก็จะไม่ได้รับเลือกกลับเข้ามาอีก

4. การส่งเสริมศักยภาพเฉพาะด้าน
-เมืองพัทยา: ถูกออกแบบมาเพื่อเป็น "เมืองท่องเที่ยว" โดยเฉพาะ กฎหมายปกครองพิเศษจึงเอื้อให้พัทยาสามารถจัดการกิจกรรมส่งเสริมการท่องเที่ยว การดูแลความปลอดภัยนักท่องเที่ยว และการจัดการสิ่งแวดล้อมทางทะเลได้มีประสิทธิภาพกว่าโครงสร้างเทศบาลทั่วไป

-กรุงเทพมหานคร: ในฐานะ "เมืองหลวง" และศูนย์กลางการบริหารราชการแผ่นดิน จำเป็นต้องมีสถานะพิเศษเพื่อรองรับสถานทูต องค์กรระหว่างประเทศ และเป็นหน้าตาของประเทศ

สรุปความแตกต่างที่เห็นชัด หากใช้ระบบปกติ (ผู้ว่าฯ แต่งตั้ง) นโยบายมักจะเป็นแบบ "Top-down" หรือสั่งการจากบนลงล่างตามนโยบายรัฐบาลกลาง แต่การปกครองพิเศษจะเป็นแบบ "Bottom-up" คือฟังเสียงความต้องการของคนในเมืองนั้นๆ เป็นหลัก เพื่อให้การพัฒนาเมืองใหญ่เดินหน้าไปได้โดยไม่ติดขัดกับระเบียบราชการที่ล่าช้า