วิกฤต “ปลาบึกแม่น้ำโขง” จากยักษ์ใหญ่แห่งสายน้ำ สู่สัตว์ใกล้สูญพันธุ์

เมื่อครู่นี้ผู้เขียนได้อ่านบทความจากสื่อต่างประเทศหลายสำนัก ไม่ว่าจะเป็น BBC, CNN และ The Guardian เนื้อหากล่าวถึงสถานการณ์ที่น่ากังวลของ “ปลาบึก” ปลาน้ำจืดขนาดยักษ์ซึ่งเคยเป็นสัญลักษณ์ของแม่น้ำโขง แต่ในวันนี้กลับกำลังเผชิญชะตากรรมที่น่าวิตกอย่างยิ่ง เพราะจำนวนประชากรลดลงอย่างรวดเร็ว จนถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มสัตว์ที่ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง

รายงานล่าสุดจาก อนุสัญญาว่าด้วยการอนุรักษ์ชนิดพันธุ์สัตว์ป่าที่อพยพย้ายถิ่น (CMS) ภายใต้การสนับสนุนขององค์การสหประชาชาติ เปิดเผยข้อมูลที่ชวนให้ตกใจว่า ประชากรปลาน้ำจืดที่อพยพย้ายถิ่นทั่วโลก ลดลงมากถึง 81% นับตั้งแต่ปี 1970 ซึ่งถือเป็นอัตราการลดลงที่รุนแรงอย่างยิ่งในโลกของสัตว์น้ำ

การศึกษาครั้งนี้ถือเป็นหนึ่งในการประเมินสถานการณ์ปลาน้ำจืดที่ครอบคลุมมากที่สุด โดยนักวิทยาศาสตร์นานาชาติได้วิเคราะห์ข้อมูลของปลามากกว่า 15,000 สายพันธุ์ หรือคิดเป็นประมาณครึ่งหนึ่งของสายพันธุ์ปลาทั้งหมดในโลก และพบว่ามีปลาถึง 325 สายพันธุ์ ที่มีการอพยพข้ามพรมแดนประเทศ ซึ่งควรได้รับการคุ้มครองในระดับสากล

อย่างไรก็ตาม ในความเป็นจริง กลับมีเพียง 24 สายพันธุ์เท่านั้น ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนคุ้มครองภายใต้ข้อตกลงดังกล่าว ทำให้ปลาหลายชนิดต้องเผชิญความเสี่ยงโดยแทบไม่มีมาตรการปกป้องอย่างจริงจัง

ปลากลุ่มนี้ไม่ได้มีความสำคัญเพียงต่อระบบนิเวศของแม่น้ำเท่านั้น แต่ยังเป็นแหล่งอาหารและแหล่งรายได้สำคัญของผู้คนจำนวนมากทั่วโลก มีการประเมินว่า หากปลาอพยพเหล่านี้ลดจำนวนลงจนหายไป จะส่งผลกระทบต่อความมั่นคงทางอาหารของมนุษย์มากกว่า 200 ล้านคน

หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของวิกฤตนี้ก็คือ “ปลาบึกแห่งแม่น้ำโขง” ซึ่งเคยเป็นปลาน้ำจืดขนาดใหญ่ที่สุดชนิดหนึ่งของโลก บางตัวมีน้ำหนักมากกว่า 295 กิโลกรัม และสามารถอพยพในแม่น้ำได้ไกลหลายพันกิโลเมตร

แต่ในปัจจุบัน ผู้เชี่ยวชาญพบว่า ปลาบึกขนาดใหญ่แทบจะไม่ปรากฏให้เห็นแล้ว ปลาที่ถูกจับได้ส่วนใหญ่มีขนาดเล็กลงอย่างเห็นได้ชัด บางตัวมีขนาดเพียง ครึ่งหนึ่งของที่เคยพบในอดีต

นักวิทยาศาสตร์ระบุว่า หนึ่งในสาเหตุสำคัญที่สุดคือ การสร้างเขื่อนจำนวนมากบนแม่น้ำโขง ซึ่งทำให้เส้นทางการอพยพตามธรรมชาติของปลาเหล่านี้ถูกตัดขาด

ตามปกติแล้ว ปลาบึกจำเป็นต้องอพยพไปยังพื้นที่ต้นน้ำเพื่อวางไข่ แต่เมื่อมีเขื่อนขวางทาง กระแสน้ำและระดับน้ำก็เปลี่ยนแปลงไป ทำให้ปลาจำนวนมากไม่สามารถเดินทางไปถึงแหล่งวางไข่ได้อีกต่อไป วงจรชีวิตจึงถูกทำลายอย่างเงียบ ๆ

นอกจากปัญหาเรื่องเขื่อนแล้ว การทำประมงเกินขนาดและการล่าที่ผิดกฎหมายก็เป็นอีกปัจจัยสำคัญ ปลาขนาดใหญ่ซึ่งเป็นปลาโตเต็มวัยมักถูกจับก่อนที่จะมีโอกาสแพร่พันธุ์ ส่งผลให้จำนวนประชากรลดลงอย่างรวดเร็ว

ผู้เชี่ยวชาญหลายคนยังเตือนว่า หากสถานการณ์ยังคงดำเนินต่อไปเช่นนี้ ปลาบึกอาจต้องเผชิญชะตากรรมเดียวกับ “ฉลามปากเป็ดจีน” ซึ่งถูกประกาศว่าสูญพันธุ์ไปจากโลกแล้วเมื่อไม่นานมานี้

แม่น้ำโขงถือเป็นหนึ่งในแม่น้ำที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงที่สุดในโลก เป็นบ้านของสัตว์น้ำจำนวนมหาศาล แต่ปัจจุบันระบบการอพยพของปลากำลังถูกรบกวนอย่างหนักจากกิจกรรมของมนุษย์

นักอนุรักษ์หลายฝ่ายจึงเรียกร้องให้ประเทศต่าง ๆ ในลุ่มน้ำโขง ไม่ว่าจะเป็น ไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม ร่วมมือกันจัดการทรัพยากรน้ำในระดับภูมิภาค เพราะแม่น้ำสายนี้ไม่ได้เป็นของประเทศใดประเทศหนึ่ง

ดังที่ผู้เชี่ยวชาญจาก WWF ได้กล่าวไว้อย่างชัดเจนว่า

“แม่น้ำไม่รู้จักพรมแดน และปลาที่พึ่งพาแม่น้ำก็ไม่รู้จักพรมแดนเช่นกัน”

แม้สถานการณ์จะดูน่าเป็นห่วง แต่ผู้เชี่ยวชาญยังคงเชื่อว่า หากมีการจัดการอย่างจริงจัง ฟื้นฟูเส้นทางอพยพของปลา และควบคุมการประมงอย่างเหมาะสม โอกาสที่ปลายักษ์แห่งแม่น้ำโขงจะกลับมาเพิ่มจำนวนอีกครั้ง ก็ยังคงมีอยู่

เพียงแต่คำถามสำคัญก็คือ…

มนุษย์จะเริ่มลงมือแก้ไขก่อนที่ทุกอย่างจะสายเกินไปหรือไม่

ที่มา: BBC, CNN, The Guardian