รู้หรือไม่? เหตุผลที่ 1 ชั่วโมงมี 60 นาที ไม่ได้ตั้งกันมั่ว ๆ

หลายคนอาจเคยสงสัยเหมือนกันว่า เหตุใดเวลาหนึ่งชั่วโมงจึงต้องมี 60 นาที และหนึ่งนาทีต้องมี 60 วินาที ทั้งที่ในชีวิตประจำวันเราคุ้นเคยกับการนับเลขแบบฐานสิบ เช่น 10, 100 หรือ 1,000 แต่พอมาเป็นเรื่องของเวลา ตัวเลขกลับกลายเป็น 60 เสียอย่างนั้น

เรื่องนี้ต้องย้อนกลับไปไกลหลายพันปีก่อนคริสตกาล ในยุคที่มนุษย์เริ่มสร้างอารยธรรมใหญ่ขึ้นในดินแดนเมโสโปเตเมีย ซึ่งปัจจุบันอยู่บริเวณประเทศ อิรัก ที่นั่นเคยเป็นบ้านของอารยธรรมโบราณที่ชื่อว่า อารยธรรมสุเมเรียน ผู้คนในยุคนั้นถือเป็นหนึ่งในกลุ่มแรกของโลกที่สร้างเมืองขนาดใหญ่ มีการทำเกษตรกรรมอย่างเป็นระบบ รวมถึงคิดค้นตัวอักษรแบบ “อักษรลิ่ม” หรือ คูนิฟอร์ม เพื่อใช้บันทึกข้อมูลลงบนแผ่นดินเหนียว

ชาวสุเมเรียนไม่ได้ใช้ระบบตัวเลขแบบฐานสิบเหมือนคนยุคปัจจุบัน แต่พวกเขาใช้ระบบตัวเลขที่เรียกว่า “ฐาน 60” ซึ่งหมายความว่าเมื่อถึงเลข 60 ก็จะเริ่มนับรอบใหม่อีกครั้ง นักประวัติศาสตร์บางคนสันนิษฐานว่าแนวคิดนี้อาจเกิดจากวิธีนับนิ้วมือของมนุษย์ เพราะนิ้วมือทั้งสี่นิ้ว (ยกเว้นนิ้วโป้ง) มีข้อต่อสามข้อ เมื่อนับรวมกันจะได้ 12 จุด และเมื่อใช้นิ้วมืออีกข้างนับจำนวนรอบ ก็จะได้ 60 พอดี วิธีนับแบบนี้จึงอาจกลายเป็นรากฐานของระบบตัวเลขที่พวกเขาใช้

ต่อมาอารยธรรมที่รุ่งเรืองขึ้นในภูมิภาคเดียวกันอย่าง อารยธรรมบาบิโลน ก็รับเอาระบบเลขฐาน 60 นี้ไปใช้ต่อ โดยเฉพาะในด้านดาราศาสตร์และการคำนวณเกี่ยวกับการเคลื่อนที่ของดวงดาว ระบบนี้มีข้อดีสำคัญตรงที่เลข 60 สามารถหารลงตัวได้หลายจำนวนมาก เช่น 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12 หรือ 30 ทำให้การแบ่งเวลาและการคำนวณต่าง ๆ ทำได้ง่ายและไม่ต้องใช้เศษส่วนยุ่งยาก

ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน อารยธรรม อารยธรรมอียิปต์โบราณ ก็เริ่มมีแนวคิดในการแบ่งช่วงเวลาของหนึ่งวันออกเป็นส่วน ๆ โดยพวกเขาแบ่งเวลากลางวันออกเป็น 12 ชั่วโมง และเวลากลางคืนอีก 12 ชั่วโมง รวมกันเป็น 24 ชั่วโมงต่อวัน ซึ่งเป็นรูปแบบที่สืบทอดมาจนถึงทุกวันนี้

เมื่อเวลาผ่านไป ความรู้จากหลายอารยธรรมค่อย ๆ ผสมผสานกัน แนวคิดของชาวอียิปต์ที่แบ่งวันออกเป็น 24 ชั่วโมง มารวมกับระบบเลขฐาน 60 ของชาวบาบิโลน จึงเกิดเป็นรูปแบบการแบ่งเวลาที่เราคุ้นเคย นั่นคือหนึ่งชั่วโมงแบ่งออกเป็น 60 นาที และหนึ่งนาทีแบ่งออกเป็น 60 วินาที
แม้ในประวัติศาสตร์จะเคยมีความพยายามเปลี่ยนแปลงระบบนี้ เช่นในช่วง การปฏิวัติฝรั่งเศส เมื่อรัฐบาลของ ฝรั่งเศส พยายามทดลองใช้เวลาแบบเลขฐานสิบ โดยกำหนดให้หนึ่งวันมี 10 ชั่วโมง และหนึ่งชั่วโมงมี 100 นาที เพื่อให้สอดคล้องกับระบบเมตริกที่ใช้ในวิทยาศาสตร์ แต่ในทางปฏิบัติผู้คนกลับรู้สึกสับสนและใช้งานยากระบบดังกล่าวจึงถูกยกเลิกไปหลังจากใช้ได้เพียงช่วงสั้น ๆ เท่านั้น

สุดท้ายแล้ว โลกก็ยังคงใช้ระบบเวลาแบบเดิมที่สืบทอดมาตั้งแต่ยุคอารยธรรมโบราณ เพราะมันพิสูจน์ตัวเองแล้วว่าใช้งานได้จริงและสะดวกต่อการคำนวณ แม้จะมีอายุยาวนานหลายพันปี แต่ระบบที่ทำให้หนึ่งชั่วโมงมี 60 นาที และหนึ่งนาทีมี 60 วินาที

ก็ยังคงเดินคู่กับชีวิตมนุษย์มาจนถึงทุกวันนี้อย่างเงียบ ๆ โดยที่หลายคนอาจไม่เคยรู้เลยว่า เบื้องหลังตัวเลขธรรมดาเหล่านี้ แท้จริงแล้วมีประวัติศาสตร์ยาวนานซ่อนอยู่.