หมวกขุนนางจีน ทำไมต้องมีปีกยาว และแท่งที่ถือเข้าเฝ้าฮ่องเต้คืออะไร?

หากใครเคยชมซีรีส์จีนย้อนยุค โดยเฉพาะเรื่องราวในราชสำนักโบราณ มักจะเห็นภาพขุนนางสวมหมวกสีดำที่มี “ปีก” ยื่นออกมาด้านข้างยาวมากจนดูแปลกตา คล้ายเสาอากาศสองข้างศีรษะ และเวลาที่เข้าเฝ้าจักรพรรดิ ขุนนางเหล่านั้นยังต้องถือแท่งยาวสีขาวหรือสีเหลืองอ่อนติดมืออยู่เสมอ

เครื่องแต่งกายและอุปกรณ์เหล่านี้ไม่ใช่เพียงของประดับเพื่อความสวยงามในซีรีส์ แต่มีที่มาทางประวัติศาสตร์และมีความหมายสำคัญในระบบราชสำนักจีนโบราณ โดยเฉพาะในยุคของ ราชวงศ์ซ่ง ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่รูปแบบเหล่านี้ถูกกำหนดให้เป็นระเบียบแบบแผนอย่างชัดเจน

 

หมวกปีกยาวของขุนนางจีนคืออะไร

หมวกชนิดที่เห็นในซีรีส์มีชื่อเรียกว่า “จ่านเจี่ยวฝูโถว” (展角幞头) ซึ่งเป็นหมวกราชสำนักของขุนนางในจีนโบราณ

คำว่า “ฝูโถว” (幞头) เดิมหมายถึงผ้าคลุมศีรษะหรือผ้าโพกหัวที่ใช้กันในชีวิตประจำวันของทหารและชาวบ้าน ก่อนจะพัฒนามาเป็นเครื่องแต่งกายของขุนนาง

 

หมวกชนิดนี้มีลักษณะเด่นคือ

 หมวกสีดำ

 มีปีกยื่นออกสองข้าง

 ปีกยาวตรงเหมือนแท่งไม้

 

ในยุคหลัง ปีกหมวกจะถูกทำให้แข็งเพื่อคงรูปทรง โดยใช้โครงไม้ไผ่หรือโลหะบางๆ แล้วหุ้มด้วยผ้าไหมสีดำ

จุดเริ่มต้นของหมวกฝูโถว

ต้นกำเนิดของหมวกชนิดนี้สามารถสืบย้อนกลับไปได้ถึงยุคของ ราชวงศ์เหนือ และต่อมาพัฒนาอย่างมากในยุค ราชวงศ์ถัง

ในช่วงแรก ปีกหมวกไม่ได้ยื่นออกเป็นแท่งแข็งแบบที่เห็นในซีรีส์ แต่เป็นเพียงผ้าสองเส้นที่ผูกไว้ด้านหลังศีรษะหรือปล่อยห้อยลงมา

เมื่อเวลาผ่านไป รูปทรงของหมวกจึงค่อยๆ เปลี่ยนไปให้ดูเป็นทางการมากขึ้น จนกระทั่งในยุคของ ราชวงศ์ซ่ง หมวกฝูโถวจึงกลายเป็นหมวกทรงแข็งที่มีปีกยื่นยาวตรงสองข้าง

หมวกแบบนี้จึงกลายเป็นสัญลักษณ์สำคัญของขุนนางในราชสำนัก

 เรื่องเล่าที่โด่งดัง ปีกหมวกไว้กันขุนนาง “สุมหัวคุยกัน”

 

หนึ่งในเรื่องราวที่ถูกพูดถึงมากที่สุดเกี่ยวกับหมวกปีกยาวนี้ เกี่ยวข้องกับจักรพรรดิผู้ก่อตั้งราชวงศ์ซ่ง คือ

จักรพรรดิซ่งไท่จู่

มีตำนานเล่าว่า พระองค์ทรงสังเกตว่าขุนนางในราชสำนักมักจะยืนใกล้กันมากเกินไป และแอบกระซิบคุยกันระหว่างเข้าเฝ้า บางครั้งอาจถึงขั้นเตี๊ยมคำพูดกันก่อนจะกราบทูลจักรพรรดิ

เพื่อแก้ปัญหานี้ พระองค์จึงทรงสั่งให้ขุนนางทุกคนสวมหมวกที่มีปีกยื่นออกมาด้านข้างยาวประมาณ 1 ฟุตหรือมากกว่านั้น

ผลที่เกิดขึ้นคือ ขุนนางไม่สามารถยืนใกล้กันได้ หากเข้าใกล้เกินไป ปีกหมวกจะชนกัน หมวกอาจเบี้ยวหรือเสียทรง ซึ่งถือว่าเสียมารยาทอย่างมากในราชสำนัก ดังนั้นขุนนางจึงต้องยืนห่างกันโดยอัตโนมัติ

แต่เรื่องนี้อาจเป็นเพียง “ตำนาน” นักประวัติศาสตร์บางคนมองว่าเรื่องปีกหมวกเพื่อกันการกระซิบคุยกัน อาจเป็นเพียงเรื่องเล่าที่ถูกแต่งเติมภายหลัง

เหตุผลคือมีหลักฐานว่าหมวกปีกยาวลักษณะนี้ถูกใช้มาตั้งแต่ช่วงปลายของ ราชวงศ์ถัง และในยุค ยุคห้าราชวงศ์ แล้ว

จึงมีความเป็นไปได้ว่าปีกหมวกอาจไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อแก้ปัญหาการสุมหัวคุยกันโดยตรง แต่ถูกนำมาใช้เพื่อสร้างความสง่างาม ทำให้เครื่องแบบดูโดดเด่น แสดงลำดับชั้นของขุนนาง

ในระบบศักดินาของจีน การแต่งกายถือเป็นสิ่งสำคัญมาก เพราะสามารถบอกสถานะและตำแหน่งของบุคคลได้ทันที

ปีกหมวกยังเป็นสัญลักษณ์ของยศตำแหน่ง

ในบางยุค ความยาวของปีกหมวกยังสัมพันธ์กับตำแหน่งของขุนนาง

โดยทั่วไปแล้ว ขุนนางระดับสูงจะมีหมวกที่ปีกยาวกว่า ขุนนางระดับล่างจะมีปีกสั้นกว่า

ลักษณะนี้สะท้อนแนวคิดเรื่อง ลำดับชั้นทางสังคม ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของระบบราชการจีน

 

แล้วแท่งสีขาวที่ขุนนางถือเวลาเข้าเฝ้าคืออะไร

นอกจากหมวกปีกยาว อีกสิ่งหนึ่งที่มักเห็นในซีรีส์จีนย้อนยุคคือ แท่งยาวสีขาวหรือสีเหลืองอ่อนที่ขุนนางถือไว้ตอนเข้าเฝ้าจักรพรรดิ

แท่งนี้เรียกว่า “ฮู่ป่าน” (笏板) เป็นแผ่นป้ายทรงยาว มีลักษณะเรียบและโค้งเล็กน้อย ขุนนางจะถือไว้ด้วยสองมือในระดับอกหรือระดับสายตาเมื่อเข้าเฝ้าจักรพรรดิ วัสดุของฮู่ป่านแตกต่างกันตามตำแหน่งของขุนนาง เช่น

งาช้าง ใช้สำหรับขุนนางระดับสูงหรือผู้ที่มีตำแหน่งสำคัญ

หยก บางยุคใช้สำหรับเชื้อพระวงศ์หรือบุคคลระดับสูงสุด

ไม้ไผ่หรือไม้เนื้อแข็ง ใช้สำหรับขุนนางระดับล่าง

ฮู่ป่านไม่ได้เป็นเพียงอุปกรณ์ประกอบพิธีการ แต่มีหน้าที่สำคัญหลายอย่าง 

 1 ใช้เป็น “สมุดโน้ต” ในสมัยโบราณ

ในยุคที่กระดาษยังไม่แพร่หลาย ขุนนางจะใช้ฮู่ป่านเป็นที่จดบันทึกข้อความสำคัญ เช่น

 เรื่องที่ต้องกราบทูลจักรพรรดิ

 รายงานราชการ

 พระราชโองการที่ได้รับ

วิธีนี้ช่วยป้องกันการลืมหรือพูดผิดพลาดในราชสำนัก

 2 ช่วยรักษามารยาทในราชสำนัก

ในราชสำนักจีนโบราณมีกฎมารยาทที่เข้มงวดมาก

ขุนนาง ห้ามจ้องมองพระพักตร์จักรพรรดิโดยตรง เพราะถือว่าเป็นการล่วงเกิน

การถือฮู่ป่านไว้ในระดับสายตาจึงช่วยให้ขุนนางสามารถก้มหน้าและมองเพียงแผ่นป้ายในมือ

สิ่งนี้สะท้อนแนวคิดเรื่องความเคารพตามหลักของ ขงจื๊อ ซึ่งมีอิทธิพลต่อวัฒนธรรมจีนอย่างมาก

 3 เป็นสัญลักษณ์ของสถานะขุนนาง

ฮู่ป่านยังทำหน้าที่เป็นเครื่องหมายแสดงสถานะ

ผู้ที่มีสิทธิถือฮู่ป่านต้องเป็นขุนนางที่ได้รับการแต่งตั้งอย่างเป็นทางการเท่านั้น

เมื่อขุนนาง

 เกษียณ

 ถูกปลด

 หรือถูกลงโทษ

พวกเขาจะต้องคืนฮู่ป่านให้ราชสำนัก

ในบางตระกูล ฮู่ป่านที่ทำจากงาช้างยังกลายเป็นของล้ำค่าที่สืบทอดเป็นมรดกของครอบครัว

 จุดสิ้นสุดของธรรมเนียมนี้

ธรรมเนียมการใช้ฮู่ป่านมีมาตั้งแต่ยุคโบราณมาก โดยมีหลักฐานตั้งแต่สมัยของ ราชวงศ์ซาง

ต่อมาได้รับความนิยมสูงสุดในยุค

 ราชวงศ์ถัง

 ราชวงศ์ซ่ง

แต่ธรรมเนียมนี้ค่อยๆ ลดลงในภายหลัง และถูกยกเลิกไปในยุคของ ราชวงศ์ชิง

เนื่องจากชาวแมนจูซึ่งเป็นชนชั้นปกครองของราชวงศ์ชิง มีวัฒนธรรมการแต่งกายและพิธีการราชสำนักที่แตกต่างจากชาวฮั่น

 สรุป

หมวกปีกยาวของขุนนางจีนและแผ่นฮู่ป่านที่ถือเข้าเฝ้าจักรพรรดิ ไม่ได้เป็นเพียงองค์ประกอบเพื่อความสวยงามในซีรีส์จีนย้อนยุคเท่านั้น แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบราชสำนักที่มีความหมายลึกซึ้ง

หมวกปีกยาวสะท้อนถึง

 ระเบียบของราชสำนัก

 ลำดับชั้นของขุนนาง

 และวัฒนธรรมการแต่งกายในสมัยโบราณ

ส่วนฮู่ป่านก็เป็นทั้ง

 เครื่องมือบันทึก

 เครื่องแสดงความเคารพ

 และสัญลักษณ์ของอำนาจราชการ

รายละเอียดเล็กๆ เหล่านี้จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของวัฒนธรรมจีนโบราณ ที่ผสมผสานทั้งพิธีการ ความเชื่อ และระบบสังคมเข้าด้วยกันอย่างน่าสนใจ.