พระอิสริยยศฝ่ายใน ตอน พิจารณากรณีแห่งสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี มิได้ทรงอยู่ในทำเนียบพระพันปีหลวง

          ◉ เป็นที่ประจักษ์แจ้งแก่บรรดาท่านผู้มีการศึกษาและผู้สนใจใน โบราณราชประเพณี ของชาติอยู่แล้วว่า การเฉลิมพระเกียรติยศในพระบรมราชจักรีวงศ์นั้น ย่อมดำเนินไปตามกฎเกณฑ์อันเคร่งครัด เมื่อพระราชโอรสผู้เป็นพระมหากษัตริย์ได้เสด็จขึ้นครองราชสมบัติ พระมารดาผู้เป็นที่รักย่อมได้รับการสถาปนาพระอิสริยยศในฐานะอันสูงสุด กรณีแห่ง "สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี" อันเป็นพระบรมราชชนนีแห่งพระมหากษัตริย์สองพระองค์ จึงเป็นข้อที่ควรใคร่ครวญว่า เหตุใดจึงทรงดำรงพระอิสริยยศเป็น "สมเด็จพระบรมราชชนนี" และมิได้ทรงอยู่ในทำเนียบ "พระพันปีหลวง" อันเป็นที่คุ้นเคยกัน ซึ่งความกระจ่างในเรื่องนี้ย่อมต้องอาศัยการอ้างอิงถึงพระราชดำริและพระราชประเพณีโดยแท้

          ◉ หากเราจักใคร่ครวญถึงหลักการในการสถาปนาพระอิสริยยศ "พระพันปีหลวง" แล้ว โดยปรกติวิสัย มักทรงใช้สำหรับพระบรมราชชนนีผู้ทรงเคยดำรงพระอิสริยยศในฐานะ สมเด็จพระอัครมเหสี หรือ สมเด็จพระราชินี ในพระมหากษัตริย์รัชกาลก่อน ซึ่งถือเป็นเงื่อนไขสำคัญยิ่งในการสถาปนา

          อนึ่งเล่า การเฉลิมพระนามาภิไธยนี้มิได้เป็นกฎเกณฑ์ที่ตายตัวเสมอไป ด้วยปรากฏข้อยกเว้นสำคัญยิ่งในอดีต คือ สมเด็จพระศรีสุลาลัย อันเป็นพระบรมราชชนนีในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๓) ซึ่งแม้จะทรงดำรงพระยศเป็นเพียง เจ้าจอมมารดา ในรัชกาลที่ ๒ ก็ตาม แต่ก็ได้รับการเฉลิมพระเกียรติยศถึงชั้น "สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง" โดยพระราชอำนาจและพระราชดำริในการยกย่องพระมารดาผู้ให้กำเนิดพระมหากษัตริย์

ด้วยเหตุฉะนี้ การพิจารณากรณีแห่งพระบรมราชชนนีแต่ละพระองค์ จึงมิได้พิจารณาแต่เพียงพระยศเดิม แต่ต้องใคร่ครวญถึง สถานะแห่งพระราชสวามี และ พระราชดำริของพระมหากษัตริย์ผู้ทรงราชย์ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการสถาปนาโดยแท้

          ◉ เมื่อเราจักนำหลักการและข้อยกเว้นดังกล่าวมาพิจารณาในกรณีแห่ง สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี แล้ว ก็จักเป็นที่แจ้งชัดโดยปราศจากข้อสงสัยในมูลเหตุแห่งการมิได้ทรงอยู่ในทำเนียบ "พระพันปีหลวง" ด้วยประการฉะนี้

                    ๑. พระราชสวามีของพระองค์ คือ สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก นั้น เมื่อครั้งทรงพระชนม์ชีพ มิได้ทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นพระมหากษัตริย์ หากแต่ทรงดำรงฐานะเป็น "สมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าฯกรมหลวงสงขลานครินทร์" มาก่อนแต่เสด็จสวรรคต แม้ภายหลังจะทรงได้รับการเฉลิมพระเกียรติยศเป็น "พระบรมราชชนก" อันสูงสุดแล้วก็ตาม

                    ๒. เนื่องจากพระราชสวามีมิได้ทรงเป็นพระมหากษัตริย์แต่เดิม สถานะของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี จึงแตกต่างโดยพื้นฐานจากกรณีพระบรมราชชนนีพระองค์อื่น ๆ ซึ่งมีพระสวามีเป็นพระเจ้าแผ่นดิน ดังนั้น การเฉลิมพระนามาภิไธยจึงต้องเป็นไปตามสถานะแห่งพระมารดาของพระมหากษัตริย์โดยตรง อันเป็นพระอิสริยยศ "สมเด็จพระบรมราชชนนี" ซึ่งทรงได้รับการยกย่องสูงสุดตามฐานะของพระองค์แล้ว

                    ๓. เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบกับกรณีอันเป็นข้อยกเว้น คือ สมเด็จพระศรีสุลาลัย แล้ว ยิ่งชี้ให้เห็นถึงความแตกต่างของมูลเหตุอย่างชัดเจน

                    - สมเด็จพระศรีสุลาลัย มีพระสวามีทรงเป็นพระมหากษัตริย์ คือ พระบาทสมเด็จพระบรมราชพงษเชษฐมเหศวรสุนทร ไตรเสวตรคชาดิศรมหาสวามินทร์ สยารัษฎินทรวโรดม บรมจักรพรรดิราช พิลาศธาดาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระพุทธเลิศหล้านภาไลย รัชกาลที่ ๒ แม้พระองค์จะทรงขาดสถานะ "อัครมเหสี" แต่ทรงได้รับพระมหากรุณาธิคุณให้ดำรงพระเกียรติยศถึงชั้น "พระพันปีหลวง" โดยพระราชโอรสของพระองค์ คือ พระบาทสมเด็จพระปรมาธิวรเสรฐมหาเจษฎาบดินทร สยามินทรวิโรดม บรมธรรมิกมหาราชาธิราช บรมนารถบพิตร พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาเจษฎาราชเจ้า รัชกาลที่ ๓ เป็นกรณีพิเศษ

                    - สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ทรงเป็นพระมารดาของพระมหากษัตริย์ถึงสองพระองค์ แต่พระราชสวามีทรงมิได้ดำรงพระอิสริยยศเป็นพระมหากษัตริย์

ด้วยเหตุฉะนี้ การที่พระองค์ทรงได้รับการสถาปนาพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมราชชนนีอันเป็นที่เคารพสักการะของปวงชนชาวสยาม จึงเป็นไปตามหลักการอันสมควรที่สุดแล้ว โดยมิได้เกิดจากความบกพร่องใด ๆ แต่เกิดจากความละเอียดอ่อนในระบบฐานันดรศักดิ์ที่ต้องพิจารณาถึงความสัมพันธ์กับองค์พระมหากษัตริย์ผู้ทรงราชย์แต่เดิมเป็นสำคัญ

          ◉ การดำรงพระอิสริยยศที่ถูกต้องตามหลัก ย่อมแสดงถึงความเคารพต่อขนบธรรมเนียมโบราณและเป็นเครื่องยืนยันถึงความมั่นคงของราชประเพณีไทย สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีจึงทรงอยู่ในฐานะอันเป็นเอกลักษณ์และสูงสุดในฐานะสมเด็จพระบรมราชชนนีแห่งกษัตริย์สองพระองค์แล้วโดยแท้