หนึ่งทศวรรษแห่งเลือดและเถ้าถ่าน: เวียดนามในสมรภูมิกัมพูชา 1978–1989

ปลายปี 1978 คือจุดเปลี่ยนสำคัญของภูมิภาคอินโดจีน เมื่อเวียดนามตัดสินใจเปิดฉากสงครามกับกัมพูชาประชาธิปไตยภายใต้การปกครองของเขมรแดง ระบอบที่สร้างความหวาดกลัวให้ผู้คนทั้งในและนอกประเทศ การบุกครั้งนี้เกิดขึ้นในเดือนธันวาคม และเพียงไม่ถึงหนึ่งเดือน เวียดนามก็สามารถรุกคืบเข้าไปถึงใจกลางอำนาจของเขมรแดงได้อย่างรวดเร็ว ในวันที่ 27 มกราคม ปี 1979 กรุงพนมเปญตกอยู่ภายใต้การควบคุมของกองทัพเวียดนามโดยแทบไม่ต้องเจอแรงต้านรุนแรงจากฝ่ายตรงข้ามเหมือนที่หลายฝ่ายเคยคาดไว้

หลังชัยชนะทางทหาร เวียดนามเดินหน้าสร้างรัฐบาลใหม่ขึ้นมาแทนที่เขมรแดง เฮง สัมริน ถูกดันขึ้นเป็นผู้นำรัฐบาลหุ่นเชิด ขณะที่บุคคลสำคัญอีกคนที่ก้าวขึ้นมาสู่อำนาจอย่างรวดเร็วคือ ฮุน เซน ชายหนุ่มวัยเพียง 29 ปี ซึ่งได้รับตำแหน่งรองนายกรัฐมนตรีในปี 1981 การก่อตั้งรัฐบาลใหม่ครั้งนี้ทำให้กัมพูชากลายเป็นประเทศที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของฮานอยอย่างชัดเจน ทั้งด้านการเมือง การบริหาร และยุทธศาสตร์ความมั่นคง

แต่ชัยชนะในพนมเปญไม่ได้หมายความว่าสงครามสิ้นสุดลง เวียดนามต้องใช้เวลาอีกเกือบสิบปีในการช่วยรัฐบาลเฮง สัมรินต่อสู้กับกลุ่มต่อต้านซึ่งประกอบด้วยสามฝ่ายหลัก คือ เขมรแดงที่ยังคงเหลือกำลังอยู่ตามป่าเขา, กลุ่มเขมรสีหนุที่ภักดีต่ออดีตกษัตริย์ และกลุ่มเขมรเสรีฝ่ายขวา การสู้รบกระจายตัวไปตามพื้นที่ห่างไกล โดยเฉพาะบริเวณชายแดนไทย–กัมพูชา ซึ่งกลายเป็นแนวปะทะสำคัญในช่วงสงครามยืดเยื้อ เวียดนามเองยังต้องเผชิญการปะทะกับทหารไทยอยู่เป็นระยะจากความตึงเครียดตามแนวพรมแดน

นอกจากสงครามในกัมพูชา เวียดนามยังต้องแบกรับภาระทางทหารในลาวด้วย ภายหลังปี 1975 กองทัพเวียดนามถูกส่งเข้าไปช่วยรัฐบาลลาวคอมมิวนิสต์ปราบกลุ่มต่อต้านหลายฝ่าย ตั้งแต่ชาวม้ง แนวร่วมปลดปล่อยลาวฝ่ายขวา กลุ่มรอยัลลิสต์ ไปจนถึงการปะทะกับทหารไทยในเหตุการณ์ศึกร่มเกล้า การเข้าไปพัวพันในลาวทำให้เวียดนามต้องวางกำลังทหารประมาณสี่ถึงห้าหมื่นนาย และมีทหารเสียชีวิตอีกราวหนึ่งถึงห้าพันนายในพื้นที่ดังกล่าว

ความสูญเสียเริ่มกระทบกลับมาที่เศรษฐกิจในประเทศ เวียดนามซึ่งเพิ่งรวมชาติได้ไม่นานต้องเผชิญปัญหาภายในที่หนักหน่วง ทั้งความยากจน การคว่ำบาตรจากนานาชาติ และระบบเศรษฐกิจแบบคอมมิวนิสต์ที่ยังไม่พร้อมรับภาระความยืดเยื้อของสงคราม สถานการณ์คล้ายคลึงกับสหภาพโซเวียตที่กำลังจมปลักอยู่ในอัฟกานิสถาน จนกลายเป็นภาระที่กัดกร่อนทั้งกำลังคนและทรัพยากรอย่างต่อเนื่อง

เมื่อสงครามลากยาวกว่าที่คาด เวียดนามเริ่มตระหนักว่าค่าใช้จ่ายทางทหารสูงเกินจะรับไหว ประมาณการณ์ว่าทหารเวียดนามที่ถูกส่งไปปฏิบัติการในกัมพูชามีจำนวนราว 150,000 ถึง 250,000 นาย และจากจำนวนนั้นมีทหารเสียชีวิตประมาณ 15,000 ถึง 30,000 นาย ตัวเลขอันหนักหน่วงนี้คือราคาที่เวียดนามต้องจ่ายเพื่อรักษารัฐบาลหุ่นเชิดของตนไว้ในกัมพูชา และยังไม่นับรวมทหารอีกกว่า 10,000 นายที่เสียชีวิตจากสงครามสั่งสอนกับจีนในปี 1979 ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงเวลาเดียวกัน

ในที่สุด เมื่อทั้งเศรษฐกิจและสถานการณ์ทางทหารเริ่มส่งสัญญาณว่าเดินหน้าต่อไปไม่ได้ เวียดนามประกาศถอนกำลังออกจากกัมพูชาในปี 1989 หลังผ่านหนึ่งทศวรรษของสงครามและภารกิจรักษาเสถียรภาพที่ยืดเยื้อ ปล่อยให้สหประชาชาติเข้ามาดำเนินการจัดตั้งกองกำลังรักษาสันติภาพและเปิดทางสู่การเลือกตั้งในปี 1993 ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของกระบวนการฟื้นฟูทางการเมืองในกัมพูชายุคใหม่

สิบปีของสงครามในกัมพูชา พร้อมกับความสูญเสียในลาวและการรบกับจีน ทำให้เวียดนามต้องจ่ายราคาทั้งด้านชีวิตทหารและความเสียหายของเศรษฐกิจจำนวนมหาศาล บทเรียนจากยุคดังกล่าวยังคงเป็นหนึ่งในช่วงเวลาที่สำคัญที่สุดในประวัติศาสตร์ร่วมสมัยของเวียดนามและภูมิภาคอินโดจีนจนถึงทุกวันนี้