“กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์” หรือที่เป็นที่รู้จักกันในชื่อ “ท่านผู้หญิงนาค” พระอัครมเหสีในรัชกาลที่ 1

เมื่อครู่นี้ดิฉันได้อ่านบทความหนึ่งของกองบรรณาธิการนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ซึ่งเห็นว่าน่าสนใจและให้แง่มุมทางประวัติศาสตร์ที่งดงาม จึงอยากนำมาเล่าสู่กันฟังค่ะ

บทความกล่าวถึง “กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์” หรือที่เป็นที่รู้จักกันในชื่อ “ท่านผู้หญิงนาค” พระอัครมเหสีในรัชกาลที่ 1 ผู้ทรงมีพระจริยวัตรเรียบง่าย เป็นแบบอย่างของผู้หญิงผู้หนักแน่นในคุณธรรม และดำรงพระองค์อย่างเหมือนสามัญชน แม้จะทรงเป็นที่เคารพสูงสุดในฐานะพระบรมราชชนนีของรัชกาลที่ 2

เดิมท่านผู้หญิงนาคเป็นชาวบ้านบางช้าง จังหวัดสมุทรสงคราม
ภายหลังได้อภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ขณะที่พระองค์ยังดำรงตำแหน่งหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี ในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา ก่อนกรุงแตก

ตลอดพระชนม์ชีพ ท่านผู้หญิงนาคมีพระราชโอรสและพระราชธิดารวม 10 พระองค์ โดยมี 5 พระองค์ที่ทรงเจริญพระชนม์เป็นผู้ใหญ่ อาทิ
– เจ้าฟ้าฉิม หรือ รัชกาลที่ 2
– เจ้าฟ้าจุ้ย หรือ สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์
– เจ้าฟ้าแจ่ม หรือ กรมหลวงศรีสุนทรเทพ
และพระราชธิดาอีกหลายพระองค์ที่มีบทบาทสำคัญในราชสำนักสมัยต้นรัตนโกสินทร์

สิ่งที่ทำให้ดิฉันประทับใจอย่างมากคือ
แม้ท่านผู้หญิงนาคจะทรงเป็นเจ้านายที่มีฐานันดรสูงหลังจากพระสวามีขึ้นครองราชย์แล้ว แต่ พระองค์ยังทรงประพฤติเรียบง่าย ไม่ทรงใช้คำราชาศัพท์กับพระสวามีหรือพระราชโอรสธิดา ทรงเรียกพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชว่า “เจ้าคุณ” และเรียกโอรสธิดาด้วยชื่อเล่นอย่างสามัญชน เช่น พ่อฉิม พ่อจุ้ย แม่แจ่ม ตามที่เคยทรงเรียกมาแต่เดิม

หลังจากรัชกาลที่ 1 เสด็จสวรรคต รัชกาลที่ 2 ซึ่งเป็นพระราชโอรส ก็โปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอิสริยยศของพระราชมารดาเป็น
“กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์”
ชื่อพระอิสริยยศนี้ยังสะท้อนแบบแผนจากสมัยอยุธยาตอนปลาย เช่นตำแหน่ง กรมพระเทพามาตย์ ของพระราชมารดาในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศน์ โดยคำว่า “มาตย์” เชื่อว่ามาจากคำว่า “มาตุ” ที่แปลว่า “แม่”

บทความยังชวนให้ย้อนดูว่า นับตั้งแต่กรุงรัตนโกสินทร์จนถึงปัจจุบัน มีพระอัครมเหสีและพระบรมราชินีพระองค์ใดบ้างที่เป็นนางแก้วเคียงคู่ราชบัลลังก์ ซึ่งดิฉันเห็นว่าเป็นเรื่องน่าศึกษามากค่ะ เพราะช่วยให้เรามองเห็นบทบาทสตรีในราชสำนักไทยที่มีความสำคัญมาตลอดประวัติศาสตร์

จึงขอนำเรื่องนี้มาแบ่งปัน เผื่อท่านผู้อ่านจะสนใจประวัติศาสตร์ช่วงต้นรัตนโกสินทร์เช่นเดียวกับดิฉันค่ะ

เผยแพร่ครั้งแรกในระบบออนไลน์ เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน พ.ศ. 2568
โดยกองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม