ประเพณีพิธีกรรมความเชื่อตามตำราพิชัยสงครามของไทย

        ตำราพิชัยสงครามของไทยประเทศไทยมีตำราพิชัยสงครามใช้มา ตั้งแต่ในสมัยโบราณ ซึ่งนอกจากมีเนื้อหาเกี่ยวกับยุทธวิธีการรบด้วย ยังมีความเชื่อทางด้านฤกษ์ยามและโหราศาสตร์รวมอยู่ด้วย เช่น สมุดตำราพิชัยสงครามในสมัยอยุธยาวัสดุที่ใช้ทำสมุด ทำจากเยื่อของต้นสาหรือเรียกว่า กระดาษสา ตัวอักษรที่ปรากฏในสมุดเล่มดังกล่าว เป็นลักษณะตัวอักษรไทยโบราณ และตัวอักษรขอมตัวอักษรไทยโบราณใช้เขียนบรรยายความทั่ว ๆ ไปส่วนตัวอักษรขอมนั้นใช้เขียนในส่วนที่เป็นบทเวทย์มนต์ หรือยันต์ และมีส่วนเกี่ยวข้องกับโหราศาสตร์ไทย  วันนี้ผู้เขียนบทความจะขอตัดทอนในเพียงบางส่วนของตำราพิชัยสงครามที่เกี่ยวข้องกับโหราศาสตร์มาพอสังเขป

            การนับโมงยามแบบโบราณ : การแบ่งเวลาในสมัยโบราณนั้นแบ่งเวลากลางคืนออกเป็น ๔ ยาม กลางวัน ๔ ยาม การนับโมงยามแบบโบราณ มีดังนี้                       

- ปฐมยาม จากยามค่ำคืนไปถึง ๓ ทุ่ม (๑๘.๐๐-๒๑.๐๐ น.)

- ทุติยาม จาก ๓ ทุ่ม ไปจนถึง ๖ ทุ่ม (๒๑.๐๐-๒๔.๐๐ น.)

- ตติยาม จาก ๖ ทุ่ม ไปจนถึง ๙ ทุ่ม (๒๔.๐๐-๐๓.๐๐ น.)

- ปัจฉิมยาม จาก ๙ ทุ่ม ไปจนถึงย่ำรุ่ง (๐๓.๐๐-๐๗.๐๐ น.)

ประเพณีและพิธีกรรมความเชื่อต่างๆที่เกี่ยวข้องกับพิชัยสงครามของไทย

             โขลนทวาร  :  พิธีไสยศาสตร์บำรุงขวัญทหารก่อนที่จะออกสงคราม ทำเป็นประตูป่า ซุ้มประตูประดับด้วยกิ่งไม้สดๆให้ทหารในกองทัพลอด มีพราหมณ์คู่หนึ่งนั่งบนร้านสูงสองข้างประตู ทำพิธีสวดพระเวท ประพรมน้ำมนต์เพื่อเป็นสิริมงคลแก่กองทัพ พิธีนี้ต่อมาได้มีพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนาเข้ามาด้วย โดยพระสงฆ์สวดชัยมงคลคาถาสรรเสริญคุณพระพุทธเจ้าชนะมารแล้วประพรมน้ำมนต์แก่ ทหารที่ลอดซุ้มประตูเมื่อเสร็จศึกสงครามแล้ว ต้องผ่านโขลนทวารอีก กันเสนียดจัญไร แก้กันภูตผีปีศาจที่อาจติดตามมาจากสนามรบเป็นพิธีการที่บำรุงขวัญทหารผ่าน ศึกไม่ให้เสียขวัญจากการสงครามนั่นเอง

            ตัดไม้ข่มนาม :  เป็นพิธีกรรมอย่างหนึ่งเมื่อจะยกกองทัพออกทำสงคราม โดยตั้งเป็นโรงพิธีขึ้น เอาดินจากใต้สะพาน ดินท่าน้ำ ดินในป่าช้า อย่างละ ๓ แห่ง มาผสมปั้นเป็นรูปข้าศึก แล้วเขียนชื่อแม่ทัพข้าศึก ลงยันต์พุทธจักร บรรลัยจักร ทับลงบนชื่อนั้น แต่งตัวให้หุ่นดังกล่าวเป็นตามเพศภาษาข้าศึก เอาต้นกล้วยและไม้มีชื่อร่วมตัวอักษรเดียวกับชื่อของข้าศึกผู้เป็นแม่ทัพมา ปลุกเสกในโรงพิธีแล้วเอาหุ่นผูกติดกับต้นกล้วย เอาไม้นั้นประกบกันเข้าพราหมณ์อ่านพระเวทเมื่อได้ฤกษ์แล้วพระมหากษัตริย์จะ มีพระบรมราชโองการให้ขุนพลทหารคนใดคนหนึ่งทำพิธีแทน โดยพระราชทาน พระธำมรงค์เนาวรัตน์ และพระแสงดาบอาญาสิทธิ์ให้ขุนพลจะใช้ดาบอาญาสิทธิ์ฟันไม้นั้นให้ขาดใน ๓ ที แล้วกลับเข้าไปบังคมทูลว่าได้ปราบข้าศึกมีชัยชนะตามพระราชโองการแล้วพร้อม ถวายพระแสงดาบอาญาสิทธิ์และพระธำมรงค์คืน

             เคลื่อนพลตามเกล็ดนาค :   เป็นการเคลื่อนทัพตามตำราพิชัยสงครามซึ่งบอกไว้ว่าวันใดหัวนาคจะหันไปทางทิศ ใดในการยกกองทัพนั้น จะต้องเดินทัพไปทางทิศเหนือเดียวกับทิศทางที่หัวนาคเดินไปจะเป็นสิริมงคลแก่ กองทัพ

             ละว้าเซ่นไก่ : เป็นพิธีบวงสรวงเจ้าป่า เจ้าเขา เทวดา เพื่อเป็นสิริมงคลแก่กองทัพ โดยผู้ทำพิธีจะตั้งเครื่องสังเวยบวงสรวงขอให้ทำการสำเร็จสมปรารถนา แล้วเสี่ยงทายโดยถอดกระดูกไก่เครื่องเซ่นตัวหนึ่งมาดูถ้ากระดูกยาวมีข้อถี่ ถือว่าเป็นนิมิตดี เป็นประเพณีเดิมของชาวละว้า อาจได้รับมาจากอินเดียก็ได้

            สวัสดิมงคล :  ตำราพิชัยสงครามของไทย...บอกลักษณะมีชัย ไว้สิบประการ แต่คัดลอกต่อๆกันมา จึงเหลือเพียง 8 ประการ คิดอ่านดี วางแผนดี ฤกษ์พานาทีดี ช้างม้ากล้าหาญดี ไม่ขาดอาหาร ไม่เป็นโรคภัยไข้เจ็บ ประกอบพิธีอันถูกต้อง การลักลอบเข้าเผาเมืองมีชัยชนะ

            นอกจากนี้ แล้วตำราพิชัยสงครามไทยมีร่องรอยว่ามีใช้มาตั้งแต่สมัยทวารวดี ศรีวิชัย สุโขทัยจนถึงอยุธยา เดิมสืบทอดกันมาแบบมุขปาฐะหรือท่องจำต่อ ๆ กันมา จนถึงสมัยอยุธยาได้มีการเขียนเป็นเอกสารขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ในคราวที่พระองค์เตรียมทำสงครามกับพระเจ้าติโลกราช แล้วได้เขียนขึ้นเป็นฉบับหลวงในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2แห่งกรุงศรีอยุธยา เมื่อจุลศักราช 840 ตรงกับพุทธศักราช 2021โดยทรงโปรดเกล้า ฯ ให้ทำการรวบรวมและชำระตำราพิชัยสงครามฉบับต่าง ๆ ขึ้นเป็นฉบับหลวงเป็นครั้งแรก แล้วได้คัดลอกหรือท่องจำ เพื่อใช้งานต่อ ๆ กันมา มีการปรับปรุงเพิ่มเติมบางส่วนของตำราพิชัยสงคราม ในสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเพื่อใช้ในสงครามยุคนั้น หลังจากสงครามกับพม่าในปีพุทธศักราช 2310 แล้ว ปรากฏว่าตำราพิชัยสงครามฉบับหลวงได้กระจัดกระจายสูญหายจำนวนมาก คงเหลืออยู่แต่ฉบับที่มีผู้คัดลอกไว้บ้างเพียงบางตอน ไม่ครบชุด บางส่วนก็ได้มีการแต่งขึ้นใหม่ ต่อมาในสมัยรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงให้ทำการชุบตำราพิชัยสงครามขึ้นใหม่จำนวนหลายฉบับ เพื่อใช้ในราชการ ต่อมาในปีพุทธศักราช 2368 สมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงแต่งตั้งให้สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ กรมพระราชวังบวรสถานมงคล เป็นแม่กองให้ชำระตำราพิชัยสงครามให้สมบูรณ์ โดยเชิญพระตำรับพิชัยสงครามฉบับข้างที่ (ฉบับหลวง) มาสอบสวนชำระ 14 เล่มสมุดไทย เมื่อชำระเสร็จแล้วได้คัดลอกออกเป็น 2 ชุด ชุดละ 5 เล่มสมุดไทย รวม 10 เล่มสมุดไทย นับเป็นตำราพิชัยสงครามฉบับสุดท้ายที่ชำระอย่างสมบูรณ์เพื่อใช้ในราชการในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

           ปัจจุบัน ตำราพิชัยสงคราม ส่วนหนึ่งเก็บรวบรวมไว้ที่หอสมุดแห่งชาติ จัดอยู่ในหมวดตำรา ภายใต้บัญชีหัวเรื่อง “บัญชีสังเขปตำรายุทธศาสตร์ ซึ่งบัญชีชุดนี้มีตำราพิชัยสงครามไทยจำนวน 183 ฉบับ ที่ผ่านมามีผู้ศึกษาค้นคว้าตำราพิชัยสงครามไม่มากนัก แต่ส่วนใหญ่เป็นการศึกษาค้นคว้าในเชิงประวัติศาสตร์ ในปัจจุบันยังมีการเรียนการสอนตำราพิชัยสงครามกันอยู่ทั้งในโรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า โรงเรียนเสนาธิการทหารบก และวิทยาลัยการทัพบก ตำราพิชัยสงคราม ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. 2557

 **********