พระนิรันตราย : พระพุทธรูปแห่งความศักดิ์สิทธิ์และปราศจากอันตราย

หากเอ่ยถึงพระพุทธรูปโบราณที่มีความสำคัญและแฝงไว้ด้วยเรื่องราวน่าศึกษา “พระนิรันตราย” ย่อมเป็นหนึ่งในองค์พระที่ไม่อาจมองข้ามได้ พระพุทธรูปองค์นี้มิได้มีเพียงรูปลักษณ์งดงาม หากแต่ยังแวดล้อมไปด้วยตำนาน ประวัติศาสตร์ และพระราชพิธีที่ผูกพันกับสถาบันพระมหากษัตริย์ไทยมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4

การค้นพบและตำนาน

เรื่องราวของพระนิรันตรายเริ่มต้นขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2399 ที่ดงศรีมหาโพธิ์ แขวงเมืองปราจีนบุรี กำนันอินและนายยังบุตรชายได้ขุดพบพระพุทธรูปทองคำเนื้อหก น้ำหนักเจ็ดตำลึงสิบเอ็ดสลึง ซึ่งมีพุทธศิลป์แบบทวารวดี บ้างก็เล่าว่าผู้ขุดพบฝันว่าจับช้างเผือกก่อนจะได้พบพระพุทธรูปทองคำองค์นี้ แต่หลักฐานจากร่างสารตราเมืองฉะเชิงเทราระบุว่า ผู้ค้นพบคือ นายปันและนายอิน สองพ่อลูกที่กำลังร่อนทองอยู่ เมื่อพบพระพุทธรูปจึงนำไปถวายพระเกรียงไกรกระบวนยุทธ์ ปลัดเมืองฉะเชิงเทรา ก่อนที่จะมีการทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4

ภายหลังพระองค์โปรดให้อัญเชิญพระพุทธรูปองค์นี้มาประดิษฐานที่หอเสถียรธรรมปริตในกรุงเทพฯ แต่ได้เกิดเหตุโจรกรรมขึ้น ขโมยได้หยิบพระกริ่งทองคำไป ทว่าพระทองคำองค์นี้กลับไม่ได้ถูกนำไปด้วย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระราชทานนามใหม่ว่า “พระนิรันตราย” เพื่อความเป็นสิริมงคล และโปรดให้หล่อพระพุทธรูปองค์ใหม่ครอบองค์เดิมไว้ ซึ่งยังคงปรากฏอยู่จนถึงปัจจุบัน

พระนิรันตราย 18 องค์

ด้วยพระราชศรัทธา รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้สร้าง “พระนิรันตราย” ขึ้นอีก 18 องค์ เพื่อนำไปประดิษฐาน ณ พระอารามฝ่ายธรรมยุติกนิกาย 18 แห่ง อาทิ วัดบวรนิเวศวิหาร วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมาราม วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม วัดเสนาสนาราม จ.พระนครศรีอยุธยา รวมถึงวัดราชาธิวาส วัดโสมนัสวิหาร และวัดเขมาภิรตาราม จ.นนทบุรี

พระนิรันตรายชุดนี้ถูกออกแบบให้มีความพิเศษเพิ่มเติมจากองค์เดิม โดยมีซุ้มเรือนแก้วเป็นพุ่มพระศรีมหาโพธิ์ ประดับยอดด้วยลายพระมหามงกุฎ จารึก “อิติปิโส ภควา” ทั้ง 9 วรรคเป็นอักษรขอมรอบซุ้ม ส่วนฐานประดับรูปศีรษะโคที่ใช้เป็นท่อให้น้ำสรงพระไหลออกมาทางปาก สื่อถึงพระสกุล “โคตมะ”

แม้รัชกาลที่ 4 จะเสด็จสวรรคตก่อนการสร้างทั้งหมดจะแล้วเสร็จ แต่พระราชประสงค์นี้ได้สำเร็จสมบูรณ์ในรัชสมัยรัชกาลที่ 5 และนับแต่นั้นเป็นต้นมา พระนิรันตรายทั้ง 18 องค์ก็ถือเป็นพระประธานสำคัญของพระอารามฝ่ายธรรมยุติคู่สืบมา

ลักษณะทางพุทธศิลป์

พระนิรันตรายมีพุทธลักษณะเป็นพระพุทธรูปประทับนั่งสมาธิเพชร หน้าตักกว้างประมาณ 4 นิ้วครึ่ง จีวรเรียบไม่มีอุษณีษะ ประดิษฐานบนฐานบัวคว่ำบัวหงาย และฐานสิงห์แบบโรมันสำหรับรองรับน้ำสรง ด้านหน้าซุ้มประดับด้วยพุ่มพระศรีมหาโพธิ์ แกะสลักอักษรขอมเป็นคาถานวหรคุณ 9 บท ล้อมรอบกลีบบัวทั้ง 9 กลีบ

องค์พระสื่อถึงความหมายของคำว่า “นิรันตราย” คือความปราศจากภัยอันตรายทั้งปวง จึงไม่เพียงแต่เป็นพระพุทธรูปอันงดงาม หากยังเป็นสัญลักษณ์แห่งการคุ้มครอง ปกปักรักษา และความเป็นสิริมงคล

พระนิรันตรายในพระราชพิธี

นับแต่รัชกาลที่ 4 เป็นต้นมา พระนิรันตรายได้ถูกอัญเชิญเข้าร่วมในพระราชพิธีสำคัญต่าง ๆ เช่น พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์ พระราชพิธีสงกรานต์ รวมถึงงานพระราชกุศลวันเฉลิมพระชนมพรรษา โดยมีการประดิษฐาน ณ พระที่นั่งไพศาลทักษิณตามราชประเพณีอันยิ่งใหญ่ ทั้งหมดนี้สะท้อนให้เห็นถึงความผูกพันระหว่างองค์พระกับราชสำนักไทยที่ยืนยาวมาจนถึงปัจจุบัน

สัญลักษณ์แห่งความศักดิ์สิทธิ์

พระนิรันตรายจึงมิใช่เพียงพระพุทธรูปที่ถูกค้นพบโดยบังเอิญ หากแต่เป็นพระพุทธรูปที่บรรจุเรื่องราวของความศรัทธา ความศักดิ์สิทธิ์ และการคุ้มครองที่อยู่คู่บ้านคู่เมืองมายาวนาน พระองค์ยังเป็นเครื่องเตือนใจให้คนรุ่นหลังเห็นถึงคุณค่าของโบราณวัตถุและความศรัทธาที่สืบทอดมาจากอดีต

ปัจจุบัน พระนิรันตรายองค์สำคัญประดิษฐานอยู่ที่หอพระสุราลัยพิมาน พระบรมมหาราชวัง และยังคงได้รับการอัญเชิญในพระราชพิธีสำคัญอย่างต่อเนื่อง ตอกย้ำสถานะของพระพุทธรูปองค์นี้ในฐานะ “พระพุทธรูปแห่งความปราศจากอันตราย” สมพระนามที่ได้รับพระราชทานไว้อย่างแท้จริง