“นางเงือก”ในตำนานปรัมปราตะวันตก

        หากพูดถึงนางเงือกหลายคนจะนึกถึงภาพยนตร์เรื่อง เดอะลิตลิเติ้ลเมอร์เมด หรือเงือกน้อยแอรเรียลกัน หากเป็นในประเทศไทยจะนึกถึงนางเงือกที่เป็นแม่ของสุดสาคร ในวรรณกรรมเรื่อง พระอภัยมณีของสุนทรภู่ วันนี้ผู้เขียนจะเขียนเรื่องราวเกี่ยวกับ “นางเงือก” ในตำนานปรัมปราตะวันตก และเสริมในตำนานของทางเอเชียด้วยนะ...

ที่มาที่ไปของนางเงือกที่ไม่ได้มีแค่เพศหญิง

              เงือก (อังกฤษ: mermaid) เป็นอมนุษย์ชนิดหนึ่งตามความเชื่อนิยายปรัมปราเกี่ยวกับน้ำ โดยเป็นจินตนาการเกี่ยวกับสัตว์น้ำ โดยมากจะเล่ากันว่าเงือกนั้นเป็นสัตว์ครึ่งมนุษย์ มีส่วนครึ่งท่อนบนเป็นคน ส่วนครึ่งท่อนล่างเป็นปลา มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับเงือกแพร่หลายไปทั่วโลก ทั้งในทวีปยุโรป เอเชียและแอฟริกา    บางตำนานเล่าว่าเงือกมีความสัมพันธ์กับเหตุอันตรายอย่างอุทกภัย วาตภัย เรืออับปาง และการจมน้ำเสียชีวิต แต่ก็มีเล่าว่าเงือกอาจนำคุณมาให้ได้เช่นกัน เช่น มอบของกำนัลหรือตกหลุมรักมนุษย์

              เงือกมีได้ทั้งเพศหญิงและชาย (เรียกว่า merman) แม้ตามตำนานจะเล่าว่าพบเห็นเงือกเพศชายน้อยกว่าเงือกเพศหญิง แต่โดยทั่วไปก็ถือกันว่าทั้งสองเพศอยู่ร่วมกัน บางทีอาจเรียกเงือกชายและหญิงรวม ๆ กันว่าชาวเงือก (merfolk หรือ merpeople)

              ที่มาของเงือกในโลกตะวันตกนั้นอาจได้รับอิทธิพลมาจากไซเรนในปรัมปรากรีก ซึ่งเป็นอมนุษย์คล้ายนก แต่เมื่อมาถึงยุคศาสนาคริสต์อาจมองกลายเป็นกึ่งปลาไป บันทึกการพบเห็นเงือกในประวัติศาสตร์ เช่น ที่คริสโตเฟอร์ โคลัมบัสบันทึกไว้ระหว่างการสำรวจทะเลแคริบเบียนนั้น อาจเป็นการพบเห็นพะยูนหรือสัตว์น้ำที่คล้ายกันมากกว่า แม้ไม่มีหลักฐานว่าเงือกมีอยู่จริง แต่ก็ยังมีรายงานการพบเห็นเงือกเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน

              ไซเรนเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีศีรษะและร่างกายส่วนบนเป็นมนุษย์สตรีและลำตัวส่วนล่างเป็นนก ภายหลังถูกวาดภาพให้มีรูปร่างเป็นครึ่งคนครึ่งปลาแทน การพบเห็นนางเงือกอาจเป็นเพียงการพบเห็นพะยูนซึ่งเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่เมื่อมองเผิน ๆ แล้วจะคล้ายกับนางเงือก

              ไซเรนในปกรณัมกรีกโบราณได้ถูกรวมเข้ากับนางเงือกในช่วงยุคกลาง ลักษณะของไซเรนที่มีหางเป็นปลานั้นได้รับความนิยมมากขึ้นในช่วงยุคกลาง การเปลี่ยนแปลงของไซเรนจากแบบดั้งเดิมที่มีร่างท่อนล่างเป็นนกกลายมาเป็นปลานั้นน่าจะได้รับอิทธิพลมาจากตำนานของเยอรมัน

              ไซเรนที่มีหางเป็นปลานี้พบได้ในหนังสือ Liber Monstrorum ซึ่งบันทึกเกี่ยวกับสิ่งมีชีวิตมหัศจรรย์ต่าง ๆ รวมถึงไซเรนโดยได้อธิบายไว้ว่าเป็น “สาวทะเล(Sea Girl)” ซึ่งมีรูปร่างสวยงามและมีเสียงเพลงดึงดูดใจให้กับนักเดินเรือ แต่ภายใต้ศีรษะและลำตัวของมนุษย์มีหางเป็นปลา

              นางเงือกมักจะมีความเกี่ยวพันกับความงามจึงมีภาพที่นางมักจะถือกระจกและหวีอยู่เสมอ กระจกและหวีจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของนางเงือกในเวลาต่อมา ดังนั้นไซเรนที่เห็นตามสื่อต่าง ๆ ในปัจจุบันคือนางเงือกนั้นเป็นรูปแบบของแนวคิดแบบยุคกลางนั่นเอง

              เงือกยังมีปรากฏในหลายอารยธรรม ในเมโสโปเตเมียมีสิ่งที่เรียกว่า “คูลูลลู(Kulullû)” ซึ่งหมายถึง “มนุษย์ปลา(Fish-Man)” หรือเมอร์แมน โดยปรากฏบนตราประทับทรงกระบอกซึ่งมีลักษณะเป็นครึ่งมนุษย์ครึ่งปลา นอกจากนี้ยังมีนางเงือกปรากฏด้วยซึ่งเรียกว่า “คูลิลตู(Kuliltu)” ซึ่งหมายถึง “หญิงปลา(Fish-Woman)”

              ในวรรณะกรรมยุคกลางอย่างในวรรณคดีเยอรมันมีเงือกสาวผู้พยากรณ์สองตน ซีเกลินเดและฮาเดบูร์ก กำลังอาบน้ำในแม่น้ำดานูบ พวกเธอถูกเรียกว่า sjókonar ซึ่งหมายถึง “ผู้หญิงแห่งท้องทะเล” ในภาษาเยอรมันสูงในยุคกลางเรียกนางเงือกว่า “เมเรมินเน(Mereminne)”

              ในตำนานพื้นบ้านของอังกฤษและไอร์แลนด์มีภาพวาดนางเงือกที่มีความเก่าแก่ที่สุดในอังกฤษ นางเงือกปรากฏในตำนานพื้นบ้านอังกฤษในฐานะลางบอกเหตุทั้งการพยากรณ์ความหายนะและการกระตุ้นให้เกิดความหายนะ นางเงือกยังเป็นสัญญาณของสภาพอากาศเลวร้ายที่กำลังใกล้เข้ามาอีกด้วย

              ในตำนานของสก็อตแลนด์มีนางเงือกที่เรียกว่า “เคีสก์(Ceasg)” ซึ่งเป็นเงือกน้ำจืด นางเงือกแห่งเกาะแมนเรียกว่า “เบนวาร์รีย์(Ben-Varrey)” เป็นเงือกที่มีความเมตตาต่อมนุษย์มากกว่านางเงือกในภูมิภาคอื่น นางเงือกแห่งเกาะแมนได้ให้ความช่วยเหลือ มอบของขวัญและของรางวัลมากมาย

              ในเรื่องเล่าของชาวไอริช “ลีบัน(Li Ban)” เป็นมนุษย์ที่สามารถแปลงกายเป็นนางเงือกได้ หลังจากผ่านไปกว่าสามศตวรรษเมื่อศาสนาคริสต์เข้ามาในไอร์แลนด์ลีบันก็รับบัพติสมา นางเงือกไอริชเรียกว่า “เมอร์โรว์(Merrow)” พวกเขาจะมีเกล็ดปลาสีเขียวและผมสีเขียว มีนิสัยสุภาพอ่อนโยนและเอื้อเฟื้อ มีหมวกเวทมนตร์สำหรับเดินทางระหว่างน้ำลึกและดินแดนอันแห้งแล้ง

              ในตำนานพื้นบ้านของสแกนดิเนเวียมีนางเงือกที่เรียกว่า “ฮาฟฟรู(Haffrue)” เป็นเงือกที่มีความงดงาม กล่าวกันว่าฮาฟฟรูจะแก้แค้นความเสียหายที่เกิดขึ้นกับมัน ดังเรื่องเล่าของชาวนอร์เวย์กับผู้หญิงคนหนึ่งทที่ถูกล่อลวงให้เข้าใกล้เรือ มือของเธอถูกตัดขาดอย่างโหดร้ายที่ขอบเรือ เธอจึงบันดาลให้เกิดพายุที่เกือบทำให้ลูกเรือผู้ชั่วร้ายจมน้ำตาย

              ในตำนานพื้นบ้านยุโรปตะวันตกมีเรื่องเล่าเกี่ยวกับ “เมลูซีน(Melusine)” ซึ่งเดิมนั้นได้ถูกสาปให้ร่างกายท่อนล่างเป็นงูจนต่อมาได้ถูกเปลี่ยนให้มีท่อนล่างเป็นปลาแทน ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ได้มีการนำชื่อของเธอมาเชื่อมโยงกับนางเงือกสองหางซึ่งเป็นตราประจำตระกูล

              ในตำนานพื้นบ้านของชาวสลาฟมีสิ่งที่เทียบได้กับนางเงือกหรือไซเรนซึ่งมักจะล่อลวงกะลาสีเรือไปสู่ความหายนะซึ่งเรียกว่า “รูซัลกา(Rusalka)” ลักษณะของรูซัลกาจะมีความแตกต่างกันไปแต่มีองค์ประกอบร่วมกันคือ พวกเขาเป็นวิญญาณที่กระสับกระส่ายของคนตายที่ไม่สะอาด วิญญาณของหญิงสาวที่เสียชีวิตอย่างทารุณ เขาอาศัยอยู่ในทะเลสาบและแม่น้ำ

              ในตำนานพื้นบ้านของแอฟริกันมี “มามีวาตา(Mami Wata)” ซึ่งมีความคล้ายกับนางเงือก นางเป็นสปิริตแห่งสายน้ำ ในหมู่ชนชาวโชนาแห่งซิมบับเว njuzu เป็นสปิริตคล้ายนางเงือก ยังมี “เจนกู(Jengu)” สปิริตแห่งน้ำซึ่งบางครั้งถูกวาดเป็นครึ่งมนุษย์ผู้หญิงครึ่งปลา

              นางเงือกในประเทศไทย ถูกกล่าวขานมาตั้งแต่สมัยอดีต ผ่านเรื่องราวต่างๆ มากมาย แต่เป็นเงือกที่ได้รับความนิยม และกล่าวขานกันมากที่สุดก็คือ เงือกในวรรณคดีของ สุนทรภู่ เรื่อง พระอภัยมณี ที่นางเงือก (เงือกสาว) และเงือกตายาย ช่วยพาพระอภัยมณีหนีจาก ผีเสื้อสมุทรได้จนสำเร็จ และนางเงือกได้เป็นชายาของพระอภัยมณี จนมีโอรสด้วยกันหนึ่งองค์ ชื่อว่า สุดสาคร

              ในภาษาไทยโบราณ รวมทั้งในวรรณคดีสมัยอยุธยา ถึงรัตนโกสินทร์ มีคำว่า เงือก มาแล้ว แต่มีความหมายแตกต่างกันไป พอจะสรุปได้ดังนี้

งู : คำว่าเงือกในภาษาไทยโบราณ และภาษาตระกูลไตบางถิ่นนั้น มักจะหมายถึง งู ดังปรากฏในลิลิตโองการแช่งน้ำ ที่ว่า "ท้าวเสด็จเหนือวัวเผือก เอาเงือกเกี้ยวข้าง อ้างทัดจันทร์เป็นปิ่น" นั่นคือ เอางูมาพันรอบกาย, "เสียงเงือกงูว้าง ขึ้นลง" หมายถึง เสียงงู เหล่านี้เป็นภาษาเก่าที่ไม่ปรากฏแล้วในปัจจุบัน 

สัตว์ร้าย จำพวกผี หรือปีศาจ : ปรากฏในลิลิตพระลอ วรรณกรรมสมัยอยุธยาเช่นกัน

สัตว์ครึ่งคนครึ่งปลา : เชื่อกันว่าเงือกในลักษณะนี้ปรากฏครั้งแรกในวรรณคดีพระอภัยมณีดังกล่าวมาข้างต้น แต่อาจมีค้นเค้าจากเรื่องอื่นก็เป็นได้ 

มังกร คนไทบ้างกลุ่มในประเทศจีนและเวียดนาม จะเรียกมังกรว่า "เงือก" เช่น ไทปายี ไทเมือง และกะเบียว ในเวียดนาม และอาจสรุปลักษณะของเงือกตามตำนานต่าง ๆ ได้ว่า: มีใบหน้าเล็กขนาดเท่างบน้ำอ้อยมีหวีและกระจก มักจะปรากฏกายขึ้นเหนือน้ำในคืนวันพระจันทร์เต็มดวงเพื่อนั่งสางผม ถ้ามีใครผ่านมาเห็นจะตกใจหนีลงน้ำโดยทิ้งเอาไว้ ถ้ามีผู้ได้ครอบครองสามารถที่จะเข้าฝันทวงคืนได้มีเสียงไพเราะล่อลวงให้คนเดินตกน้ำ

นอกจากนี้ยังมีเงือกอีกมากมายจากภูมิภาคอื่น เช่น เหรินหยวีหมายถึงมนุษย์ปลาของจีน นิงเงียวมนุษย์ปลาของญี่ปุ่น พาเนียของชาวเมารี ไอคาเยีย(Aycayia)แห่งแคริบเบียน อิอารา(Iara)แห่งบราซิล และอื่น ๆ อีกมากมาย

              นางเงือกในทางเวทมนตร์ใช้เสริมความงาม เสน่ห์ การดึงดูดใจ ความมั่งคั่งร่ำรวย การป้องกันการจมน้ำ การเดินทางผ่านทางทะเล การรักษา การสร้างพายุ การสื่อสารกับสัตว์น้ำ การเชื่อมต่อกับทะเล การชำระล้าง การฟื้นฟูจิตวิญญาณ กระตุ้นปรีชาญาณและการรับรู้ภายใน

              เงือกมีการกล่าวถึงอย่างกว้างขวางในศิลปะและวรรณกรรมในศตวรรษหลัง ๆ เช่นในเทพนิยาย เงือกน้อยผจญภัย ของฮันส์ คริสเตียน แอนเดอร์สัน และยังมีการกล่าวถึงในโอเปรา จิตรกรรม หนังสือ กาตูน แอนิเมชันและภาพยนต์คนแสดงอื่น ๆ อีกด้วย

*********