มหัศจรรย์แห่งเครื่องใช้จากกระดูก ของสะสมล้ำค่าจากอดีตกาล

เครื่องใช้จากกระดูก (Bone Artifacts) คือสิ่งประดิษฐ์จากกระดูกสัตว์ที่เคยเป็นส่วนสำคัญในชีวิตประจำวันของผู้คนในยุคก่อนประวัติศาสตร์ ความชาญฉลาดของมนุษย์ในยุคโบราณได้ถูกสะท้อนผ่านการแกะสลักกระดูกสัตว์ กระดูกวัว หรือแม้แต่เขาสัตว์ เพื่อสร้างสรรค์เครื่องมือและงานศิลปะอันประณีต เครื่องใช้จากกระดูกเหล่านี้มีบทบาทสำคัญทั้งในการผลิตและการดำรงชีวิตในสังคมยุคแรกเริ่ม อย่างไรก็ตาม เมื่อเข้าสู่ยุคสำริดและยุคเหล็กตอนต้น โลหะเข้ามามีบทบาทมากขึ้น สถานะดั้งเดิมของเครื่องใช้จากกระดูกจึงเริ่มลดลงเรื่อยๆ

เมื่อเร็วๆ นี้ ผู้เขียนได้มีโอกาสเยี่ยมชม "ซุ่ยผิงโหลว" บนชั้นสามของตลาดโบราณวัตถุเฉาเทียนกง และพบเห็นเครื่องใช้จากกระดูกที่แกะสลักอย่างวิจิตรบรรจงหลายชิ้น 

ในบรรดาของสะสมในตลาด ปิ่นปักผมโบราณก็เป็นอีกหนึ่งชิ้นงานที่น่าสนใจเป็นพิเศษ และในบรรดาเครื่องแกะสลักจากกระดูกทั้งหมด ปิ่นปักผมกระดูก ถือเป็นชิ้นงานที่งดงามที่สุด มีเทคนิคการแกะสลักที่เหนือชั้นที่สุด และยังเปี่ยมไปด้วยคุณค่าทางวัฒนธรรม

คุณจาง เจ้าของร้าน เล่าให้ฟังว่า ปิ่นปักผมเป็นเครื่องประดับแบบดั้งเดิมที่มีมนต์เสน่ห์แบบตะวันออก ในสมัยโบราณ คนรวยมักจะใช้ปิ่นปักผมที่ทำจากหยกหรือเงิน ส่วนคนจนจะใช้กระดูก ผู้เขียนสังเกตเห็นว่า ปิ่นปักผมกระดูกตั้งแต่สมัยฮั่นจนถึงราชวงศ์ชิงมีการเปลี่ยนแปลงรูปลักษณ์ไปไม่น้อย ปิ่นปักผมเหล่านี้มีความยาวที่แตกต่างกัน มีทั้งแบบกลมและสี่เหลี่ยม ลวดลายก็มีความหลากหลายอย่างมาก เนื่องจากช่างแกะสลักมีความชอบและสุนทรียภาพที่แตกต่างกัน ปิ่นปักผมแต่ละชิ้นจึงมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว และด้วยอิทธิพลของงานหัตถกรรมที่ทำด้วยมือ จึงไม่มีปิ่นปักผมสองชิ้นใดที่เหมือนกันทุกประการ คุณจางบอกว่า ผู้หญิงในสมัยก่อนจะเกล้ามวยผมไว้ด้านหลังศีรษะ แล้วใช้ปิ่นปักผมเพื่อยึดให้ทรงอยู่ตัว และใช้เป็นเครื่องประดับตกแต่งด้วย เขายังเสริมว่า โดยปกติแล้ว เมื่อผู้หญิงเสียชีวิต ปิ่นปักผมมักจะถูกใช้เป็นของใช้ในงานศพ เพื่อเป็นเครื่องเคียงข้างผู้ตาย 

นอกเหนือจากปิ่นปักผมกระดูกแล้ว ยังมีเครื่องใช้จากกระดูกที่คุ้นเคยกันดีอย่าง แปรงสีฟันด้ามกระดูก ในสุสานเหลียวอายุพันปีที่หมู่บ้านต้าหยิงจื่อ เมืองชื่อเฟิง เขตปกครองตนเองมองโกเลียใน เคยมีการขุดพบแปรงสีฟันด้ามกระดูกสองอันที่ออกแบบอย่างประณีต มีสองแถว แปดรู ซึ่งคล้ายคลึงอย่างน่าประหลาดใจกับแปรงสีฟันสมัยใหม่ที่มี 12 รูแปรง นี่เป็นหลักฐานชิ้นแรกของแปรงสีฟันที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่เคยพบมา ทราบกันว่าคนโบราณจะนำกระดูกสัตว์มาขัดให้เป็นแท่งเล็กๆ เจาะรูเล็กๆ แล้วนำขนหมูป่ามาเสียบเข้าไปทีละกำ มัดให้แน่น แล้วเล็มให้เรียบร้อย นี่คือต้นแบบของแปรงสีฟันสมัยใหม่ แปรงสีฟันด้ามกระดูกส่วนใหญ่ที่ผู้เขียนพบในร้านเป็นแปรงที่ใช้กันแพร่หลายในช่วงปลายราชวงศ์ชิงจนถึงสาธารณรัฐจีน ส่วนที่ใช้ปลูกขนแปรงหลุดร่วงไปตามกาลเวลา แต่ชื่อร้านและลวดลายอันวิจิตรบนด้ามแปรงยังคงมองเห็นได้ชัดเจน คุณจางกล่าวว่า ด้วยการถือกำเนิดของลูกแก้วและพลาสติก การทำแปรงสีฟันด้ามกระดูกซึ่งเป็นงานหัตถกรรมแบบดั้งเดิมจึงค่อยๆ หายไปจากประวัติศาสตร์ 

แม้ว่าเครื่องใช้จากกระดูกจะค่อยๆ หายไปจากชีวิตสมัยใหม่ของผู้คน แต่ในบางพื้นที่ เช่น ชนเผ่าหลีบนเกาะไหหลำ ยังคงรักษางานฝีมือการทำเครื่องใช้จากกระดูกแบบโบราณไว้ได้ ปัจจุบันในตลาดของสะสม ผู้คนส่วนใหญ่ยังคงมองการสะสมเครื่องใช้จากกระดูกด้วยสายตาที่เฉยเมย มีเพียงนักสะสมที่ชื่นชอบของเก่าแก่และให้ความสำคัญกับงานฝีมือเท่านั้นที่ให้ความสนใจกับสิ่งเหล่านี้

เครื่องใช้จากกระดูกที่สามารถปรากฏในงานประมูลใหญ่ๆ และกลายเป็นสินค้าประมูลได้นั้น ย่อมเป็นผลงานชิ้นเอกในบรรดาโบราณวัตถุ ผู้ซื้อจะให้ความสำคัญเป็นพิเศษกับรอยแกะสลักและสีของกระดูกนั้นๆ ในปี 2004 บริษัทประมูลปักกิ่งคังซื่อ เคยประมูลถ้วยเขาแรดสมัยราชวงศ์หมิงออกไปในราคากว่า 400,000 หยวน ซึ่งเกือบจะเป็นราคาสูงสุดในตลาดขณะนั้น และเมื่อถึงจุดสูงสุดของตลาดในช่วงฤดูใบไม้ร่วงปี 2010 ถ้วยเขาแรดชิ้นนี้มีราคาสูงถึงกว่า 3 ล้านหยวน