ความสัมพันธ์ไทย-กัมพูชา 75 ปีแห่งมิตรภาพและความขัดแย้งที่ซับซ้อน

บทความนี้สรุปความสัมพันธ์ทางการทูต 75 ปีระหว่างประเทศไทยและกัมพูชา โดยเน้นเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์และความขัดแย้งที่ยังคงดำเนินอยู่

ความสัมพันธ์ช่วงต้น (ก่อนปี 2492)

ก่อนการสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการ ความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศถูกกำหนดโดยอิทธิพลที่เปลี่ยนแปลงไป ทั้งอำนาจของไทยและเวียดนามต่างพยายามแย่งชิงการควบคุมเหนือดินแดนกัมพูชา ทำให้กัมพูชามักจะแสวงหาพันธมิตรกับฝ่ายหนึ่งเพื่อต่อต้านอีกฝ่าย นำไปสู่พลวัตที่ซับซ้อนและไม่ไว้วางใจกันบ่อยครั้ง บริบททางประวัติศาสตร์นี้อธิบายว่าทำไมกัมพูชาจึงไม่ต่อต้านการล่าอาณานิคมของฝรั่งเศส โดยมองว่าเป็นการปลดปล่อยจากการครอบงำของไทยและเวียดนาม

ความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการ (ตั้งแต่ปี 2492 เป็นต้นไป) 

• การสถาปนาความสัมพันธ์ (2493): ประเทศไทยได้สถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตอย่างเป็นทางการกับกัมพูชาเมื่อวันที่ 19 ธันวาคม 2493 ตามคำร้องขอของสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นช่วงสงครามเย็น โดยมีเป้าหมายเพื่อป้องกันไม่ให้กัมพูชาเข้าร่วมกับกองกำลังคอมมิวนิสต์ และเพื่อยับยั้งการแพร่กระจายของลัทธิคอมมิวนิสต์ในอินโดจีน

• ช่วงเวลาแห่งความขัดแย้งและความไม่ไว้วางใจ:

  • การตัดความสัมพันธ์ทางการทูตครั้งแรก (2501): กัมพูชาตัดความสัมพันธ์กับไทยอย่างกะทันหัน โดยอ้างความกังวลเกี่ยวกับการแทรกแซงของไทยและการสนับสนุนกลุ่มเขมรเสรี อย่างไรก็ตาม นักวิเคราะห์หลายคนเชื่อว่าสาเหตุที่แท้จริงคือข้อพิพาทเรื่องกรรมสิทธิ์เหนือ ปราสาทพระวิหาร

  • การตัดความสัมพันธ์ทางการทูตครั้งที่สอง (2504): ความตึงเครียดทวีความรุนแรงขึ้นอีกครั้ง นำไปสู่การตัดความสัมพันธ์ครั้งที่สอง โดยมีสาเหตุหลักมาจากข้อพิพาทปราสาทพระวิหาร ซึ่งกัมพูชานำเรื่องขึ้นสู่ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ การตัดความสัมพันธ์ครั้งนี้กินเวลานานถึงเก้าปี

  • ยุคเขมรแดง (2518-2522): ประเทศไทยใช้นโยบายเปิดชายแดนเพื่อให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมแก่ผู้ลี้ภัยจากระบอบเขมรแดงที่โหดร้าย

    

  • การยึดครองของเวียดนามและการขึ้นสู่อำนาจของฮุนเซน (2522): เมื่อเวียดนามโค่นล้มเขมรแดงโดยความช่วยเหลือจากฮุนเซน ประเทศไทยและสหประชาชาติไม่ยอมรับรัฐบาลของฮุนเซน โดยมองว่าเป็นรัฐบาลหุ่นเชิดของเวียดนาม สิ่งนี้นำไปสู่ข่าวลือเกี่ยวกับการสนับสนุนเขมรแดงที่เหลืออยู่ของไทย

  • นโยบาย "เปลี่ยนสนามรบเป็นสนามการค้า" (2531): นโยบายของไทยในการเปลี่ยนสนามรบให้เป็นสนามการค้านำไปสู่การมีส่วนร่วมในการเจรจาพหุภาคีเพื่อยุติความขัดแย้งในกัมพูชา ซึ่งนำไปสู่การถอนทหารของเวียดนามออกจากกัมพูชา ช่วงเวลานี้เห็นความสัมพันธ์ที่ดีขึ้น โดยมีการสร้าง สะพานมิตรภาพไทย-กัมพูชา แห่งแรกในปี 2535

    

ข้อพิพาทสมัยใหม่

• MOU 43 (2543): มีการทำข้อตกลงเพื่อชี้แจงการปักปันเขตแดนทางบก แต่ต่อมากลายเป็นแหล่งของความขัดแย้ง

• MOU 44 (2544): เป็นความพยายามที่จะแก้ไขปัญหาการอ้างสิทธิ์ทางทะเลที่ทับซ้อนกัน ซึ่งเพิ่งกลายเป็นปัญหาเมื่อไม่นานมานี้

• การจลาจลต่อต้านไทย (2546): ข่าวลือเท็จเกี่ยวกับนักแสดงหญิงไทยดูหมิ่นชาวกัมพูชาจุดชนวนให้เกิดการจลาจลต่อต้านไทยในกัมพูชาอย่างกว้างขวาง นำไปสู่การทำลายธุรกิจไทยและการลดระดับความสัมพันธ์ทางการทูตชั่วคราว

• สถานะมรดกโลกของปราสาทพระวิหาร (2551): การที่กัมพูชายื่นคำขอฝ่ายเดียวเพื่อขึ้นทะเบียนปราสาทพระวิหารเป็นมรดกโลก โดยมีแผนที่ที่รุกล้ำดินแดนพิพาท ทำให้เกิดการปะทะกันตามแนวชายแดนอีกครั้งระหว่างปี 2551 ถึง 2554

  

• การแต่งตั้งทักษิณ ชินวัตร (2552): การที่กัมพูชาแต่งตั้งอดีตนายกรัฐมนตรีไทย ทักษิณ ชินวัตร เป็นที่ปรึกษา ในขณะที่เขายังเป็นผู้หลบหนีคดีของไทย ทำให้ความสัมพันธ์ตึงเครียดขึ้นอีก นำไปสู่การลดระดับความสัมพันธ์ทางการทูตอีกครั้ง

• ความตึงเครียดล่าสุด (2567): ความตึงเครียดล่าสุดในเดือนพฤษภาคม 2567 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการรุกล้ำทางทหารของกัมพูชา เหตุการณ์ทุ่นระเบิด และการปะทะทางทหารโดยตรง นำไปสู่การปิดจุดผ่านแดนและการลดระดับความสัมพันธ์ทางการทูตเพิ่มเติม นอกจากนี้ยังมีการกล่าวถึงการละเมิดอนุสัญญาเจนีวาโดยกัมพูชา เนื่องจากการโจมตีพื้นที่พลเรือนและโรงพยาบาล

  

ความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศมีลักษณะที่โดดเด่นด้วยช่วงเวลาแห่งความร่วมมือที่สลับกับข้อพิพาทที่สำคัญ ซึ่งมักเกิดจากความไม่พอใจทางประวัติศาสตร์ ปัญหาชายแดน และการเล่นเกมการเมือง