แกะรอยอดีต คัมภีร์พุทธโบราณจากคันธาระ เผยหลักฐานพุทธศาสนา 2,500 ปี

ย้อนรอยประวัติศาสตร์อันยาวนานของอาณาจักรคันธาระ ซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่ของปากีสถานและอัฟกานิสถานในปัจจุบัน คันธาระไม่ได้เป็นเพียงศูนย์กลางสำคัญของพระพุทธศาสนาเท่านั้น แต่ยังเป็นจุดเชื่อมต่อของอารยธรรมโบราณหลากหลายสายอีกด้วย 

พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองอย่างมากในคันธาระ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยจักรวรรดิกุษาณะ ภายใต้การอุปถัมภ์ของพระเจ้ากนิษกะมหาราช ซึ่งเป็นองค์อุปถัมภ์ที่สำคัญของศาสนาพุทธ เมืองตักศิลาเป็นศูนย์กลางการศึกษาโบราณ และหุบเขาสวัตเคยเป็นที่ตั้งของอารามกว่า 1,400 แห่ง นอกจากนี้ พระพุทธรูปยืนแห่งบามิยันในอัฟกานิสถาน ซึ่งถูกทำลายไปในภายหลัง ก็เคยตั้งอยู่ในภูมิภาคนี้ 

ความแตกต่างของพระคัมภีร์พุทธระหว่างศรีลังกาและคันธาระ ซึ่งส่วนใหญ่เกิดจากความแตกต่างทางนิกาย และยังกล่าวถึงการสังคายนาพระไตรปิฎกสามครั้งแรก โดยเน้นย้ำถึงวิธีการรักษาและบางครั้งก็เปลี่ยนแปลงคำสอนเมื่อเวลาผ่านไป การสังคายนาครั้งที่สี่ ซึ่งจัดขึ้นในคันธาระ (หรือแคชเมียร์) มีความสำคัญเนื่องจากมีการรวมเอาแนวคิดพราหมณ์และมหายานเข้ามา ซึ่งพระพุทธศาสนานิกายเถรวาทไม่ยอมรับว่าเป็นการสังคายนาที่แท้จริง 

มีการค้นพบพระคัมภีร์พุทธโบราณจากคันธาระ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นพระคัมภีร์มหายาน โดยบางส่วนมีจารึกที่เป็นเอกลักษณ์จากนิกายโบราณที่สาบสูญไปแล้ว

• คอลเลกชันหอสมุดแห่งชาติอังกฤษ: ในปี 1994 หอสมุดแห่งชาติอังกฤษได้ครอบครองชิ้นส่วนเปลือกไม้เบิร์ช 80 ชิ้นจากม้วนคัมภีร์โบราณ 27 ม้วน ซึ่งมีอายุย้อนไปถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 1 โดยเก็บรักษาไว้ในภาชนะดินเผา ศาสตราจารย์ริชาร์ด ซาโลมอน ตั้งสมมติฐานว่าสิ่งเหล่านี้เป็นของนิกายธรรมคุปต์ ซึ่งเป็นสำนักพุทธที่สาบสูญไปนานแล้ว

• คอลเลกชันซีเนียร์: คอลเลกชันนี้มีอายุตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 1 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 2 และส่วนใหญ่เป็นพระคัมภีร์สังยุตตะที่เขียนด้วยภาษาบาลี

• คอลเลกชันโชเยน: ประกอบด้วยต้นฉบับบนเปลือกไม้เบิร์ช ใบลาน และหนังสัตว์ ซึ่งมีอายุตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 2 ถึง 8 โดยมีข้อความในภาษาคันธารี อักษรขโรษฐี สันสกฤต และอักษรพราหมี

  

• คอลเลกชันสปลิต: ค้นพบใกล้ชายแดนปากีสถาน-อัฟกานิสถาน ถือเป็นคอลเลกชันที่เก่าแก่ที่สุด โดยมีการกำหนดอายุด้วยคาร์บอนย้อนไปถึง 184-46 ปีก่อนคริสตกาล (ประมาณ 300-400 ปีพุทธศักราช) ซึ่งรวมถึงคัมภีร์อัษฏสาหัสสิกาปรัชญาปารมิตาสูตร ซึ่งเป็นหนึ่งในพระคัมภีร์มหายานที่เก่าแก่ที่สุด

• คอลเลกชันบาเจาร์: ค้นพบในปากีสถานในปี 1999 คอลเลกชันนี้ประกอบด้วยชิ้นส่วนม้วนคัมภีร์ 19 ชิ้นพร้อมเรื่องราว 22 เรื่อง รวมถึงพระวินัยปิฎก ปาติโมกข์ และพระคัมภีร์มหายาน ตลอดจนเอกสารที่ไม่เกี่ยวกับศาสนา เช่น สัญญาเงินกู้และสนธิสัญญาทางการเมือง 

  

ต้นฉบับคันธาระเหล่านี้เป็นชิ้นส่วนที่ขาดหายไปของประวัติศาสตร์พุทธศาสนาที่สำคัญอย่างยิ่ง โดยยืนยันถึงต้นกำเนิดอันเก่าแก่ของคำสอนทางพุทธศาสนา (กว่า 2,500 ปี) และให้ความกระจ่างเกี่ยวกับการพัฒนาของนิกายพุทธต่างๆ ในภูมิภาค การวิจัยเกี่ยวกับต้นฉบับเหล่านี้ยังคงดำเนินต่อไป โดยมีการค้นพบใหม่ๆ เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง แม้พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของคำสอนทางพุทธศาสนาจะซับซ้อน แต่หลักการสำคัญของการทำความดี ละเว้นความชั่ว และชำระจิตใจให้บริสุทธิ์ยังคงไม่เปลี่ยนแปลง