“เสวยต้น” และ “ประพาสต้น” ต่างกันอย่างไร?

เมื่อกล่าวถึงพระราชกรณียกิจในอดีตของพระมหากษัตริย์ไทย หลายท่านอาจเคยได้ยินคำว่า “ประพาสต้น” ในรัชกาลที่ 5 และ “เสวยต้น” ในรัชกาลที่ 6 ซึ่งแม้จะมีคำว่า “ต้น” ปรากฏอยู่เช่นเดียวกัน แต่ในข้อเท็จจริงแล้ว พระราชกิจทั้งสองอย่างมีความหมายและบริบทที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

“ประพาสต้น” ในรัชกาลที่ 5

ประพาสต้น เป็นพระราชกรณียกิจสำคัญในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ซึ่งทรงเสด็จประพาสหัวเมืองต่าง ๆ ทั่วราชอาณาจักร โดยเสด็จอย่างไม่เป็นทางการ ไม่โปรดให้มีพิธีรับเสด็จแบบราชสำนัก เรียกได้ว่าเป็นการเสด็จอย่าง “สามัญ” เพื่อใกล้ชิดกับราษฎรและทรงตรวจสอบการบริหารราชการแผ่นดินอย่างเป็นกันเอง

พระองค์ทรงฉลองพระองค์แบบสามัญชน เรียกว่า “ทรงเครื่องต้น” และประทับแรม ณ ที่ใดก็ได้ตามพระราชหฤทัย โดยไม่กำหนดไว้ล่วงหน้า และไม่มีการตั้งท้องตราให้หัวเมืองเตรียมรับเสด็จล่วงหน้าแต่อย่างใด

พระราชกรณียกิจประพาสต้นมีบันทึกไว้ 2 ครั้ง ได้แก่

ครั้งแรก ในปี ร.ศ. 123 (พ.ศ. 2447)

ครั้งที่สอง ในปี ร.ศ. 125 (พ.ศ. 2449)

นับเป็นการวางรากฐานของพระมหากษัตริย์ที่เข้าถึงราษฎร และแสดงพระราชประสงค์ให้ข้าราชการทุกระดับมีความตระหนักในการดูแลบ้านเมืองอย่างใกล้ชิด

“เสวยต้น” ในรัชกาลที่ 6

เสวยต้น เป็นพระราชประเพณีที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงถือปฏิบัติเป็นกิจวัตรตลอดรัชสมัย โดยเฉพาะในช่วงพระกระยาหารกลางวัน พระองค์โปรดให้ประทับเสวยพระกระยาหารอย่างเรียบง่ายบนพื้น ไม่โปรดการตั้งโต๊ะเสวยแบบราชสำนัก

แม้พระองค์จะทรงศึกษา ณ ประเทศอังกฤษตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ แต่เมื่อเสด็จนิวัติสู่พระนครแล้ว กลับทรงยึดถือแบบแผนดั้งเดิมตามพระราชนิยมของพระราชบิดา และทรงเน้นอาหารไทยแบบพื้นบ้านที่ประณีตงดงามในการปรุงถวาย

ลักษณะการเสวยนั้นจัดเป็นหมวดหมู่ ครบถ้วนด้วยคาว หวาน ผัก เครื่องจิ้ม เครื่องแนม โดยมีเครื่องราชูปโภคสำคัญ เช่น พระสุพรรณภาชน์ หรือพานปากแบน ซึ่งเรียกกันสามัญว่า “โต๊ะ”

พระราชประเพณี เสวยต้น ดำเนินมาจนถึงวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 ซึ่งเป็นวันที่พระองค์ทรงพระประชวร และต่อมาเพียงสองสัปดาห์ก็เสด็จสวรรคต

คำราชาศัพท์ รัชกาล ความหมายหลัก ลักษณะ

ประพาสต้น รัชกาลที่ 5 เสด็จเยี่ยมราษฎรโดยไม่เป็นทางการ เป็นการเสด็จประพาสในลักษณะสามัญ

เสวยต้น รัชกาลที่ 6 เสวยอาหารแบบเรียบง่ายตามธรรมเนียมไทย เป็นการเสวยพระกระยาหารโดยประทับกับพื้น

แม้ทั้งสองคำจะลงท้ายว่า “ต้น” เหมือนกัน แต่ “ต้น” ในที่นี้หมายถึงความเรียบง่าย หรือพื้นฐานสามัญ” อันสะท้อนพระราชนิยมของทั้งสองพระองค์ที่เน้นการลดพิธีรีตองบางประการ เพื่อมุ่งสู่ความใกล้ชิดกับราษฎร และเน้นความเรียบง่ายแบบไทยเดิม