เปิดสาเหตุที่ทำให้กัมพูชา มีกษัตริย์เป็นเพียงในบทบาทเชิงสัญลักษณ์–พิธีการ

หลายคนเข้าใจผิดว่าผิด เรื่อง พระมหากษัตริย์กัมพูชา  ที่ซึ่งเป็นประมุขแห่งรัฐของประเทศกัมพูชา มีพระราชอำนาจจำกัดในฐานะผู้นำเชิงสัญลักษณ์ของสันติภาพ เสถียรภาพ และสวัสดิภาพของชาวเขมร

พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ในพระราชพิธีราชาภิเษกปีค.ศ. 1941

เรื่องราวนี้เกิดขึ้นตั้งแต่ปี 1993 พระมหากษัตริย์กัมพูชาต้องสืบสายโลหิตราชสกุลนโรดม หรือราชสกุลสีสุวัตถิ์ และมีพระชนมายุอย่างน้อย 30 พรรษา ซึ่งกรมปรึกษาราชบัลลังก์เลือกตั้งให้ขึ้นครองราชย์ จึงเป็นหนึ่งในไม่กี่ระบอบกษัตริย์ที่มาจากการเลือกตั้ง

นโรดม สีหนุ (เขมร: នរោត្ដម សីហនុ) (31 ตุลาคม พ.ศ. 2465 — 15 ตุลาคม พ.ศ. 2555) อดีตพระมหากษัตริย์แห่งราชอาณาจักรกัมพูชาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2484 - 2498 และ พ.ศ. 2536 - 2547 โดยการสละราชบัลลังก์ให้แก่พระราชโอรส นโรดม สีหมุนี โดยปัจจุบันพระองค์อยู่ในฐานะพระมหาวีรกษัตริย์ (พระวรราชบิดา)

นโรดม สีหนุ (เขมร: នរោត្ដម សីហនុ)

ทรงเป็นกษัตริย์แห่งกัมพูชา ประมุขแห่งรัฐกัมพูชา และนายกรัฐมนตรีแห่งกัมพูชาหลายสมัย กระทั่งบันทึกสถิติโลกกินเนสส์ได้บันทึกไว้ว่า พระองค์ทรงเป็นนักการเมือง ที่ทรงดำรงตำแหน่งทางการเมืองมากมายที่สุดในโลก (the world's greatest variety of political offices) กล่าวคือ ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ 2 สมัย ทรงเป็นประมุขแห่งรัฐ (ดำรงตำแหน่งกษัตริย์โดยไม่ได้รับการบรมราชาภิเษก) 2 สมัย ประธานาธิบดี 1 สมัย นายกรัฐมนตรี 2 สมัย และประมุขแห่งรัฐของรัฐบาลพลัดถิ่นของพระองค์เองอีก 1 สมัย

พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี
ตั้งแต่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2547

มาเปิดสาเหตุที่ทำให้กัมพูชา “ไม่มีกษัตริย์” (ในความหมายว่าถูกยกเลิกพระมหากษัตริย์) ระหว่าง พ.ศ. 2513-2536 มีดังนี้

การรัฐประหารของกลุ่มลอน นอล (Lon Nol)
เมื่อวันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2513 สภาชาติลงมติต่ำอำนาจ สมเด็จพระนโรดม สีหนุ ให้พ้นจากตำแหน่งประมุขของรัฐ และนายกรัฐมนตรี ลอน นอล ได้ประกาศใช้กฎอัยการศึก สถาปนาระบบ “สาธารณรัฐกัมพูชา” (Khmer Republic) แทนระบอบกษัตริย์ ส่งผลให้ราชวงศ์ถูกขับไล่ออกจากการเมืองอย่างเป็นทางการ

ระบอบเขมรแดง (Khmer Rouge)
หลังการยึดอำนาจของเขมรแดงใน พ.ศ. 2518 ได้มีการประกาศยกเลิกระบบกษัตริย์อย่างเด็ดขาด เปลี่ยนประเทศเป็น “สาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา” (Democratic Kampuchea) และอ้างว่า “กษัตริย์” คือสถาบันศักดินาที่ต้องถูกปฏิวัติให้หมดสิ้น

รัฐบาลภายใต้การหนุนจากเวียดนาม (People’s Republic of Kampuchea)
แม้เขมรแดงถูกโค่นใน พ.ศ. 2522 แต่รัฐบาลชุดใหม่ภายใต้การหนุนของเวียดนามยังคงไม่ฟื้นฟูระบอบกษัตริย์ จนกระทั่งมีการเจรจาสันติภาพในปารีสปี พ.ศ. 2534-2535

การกลับมาของระบอบรัฐธรรมนูญ ใน พ.ศ. 2536
ตามข้อตกลงสันติภาพปารีส (1991 Paris Peace Accords) และการเลือกตั้งทั่วไปปี พ.ศ. 2536 กัมพูชาได้คืนสถานภาพ “พระมหากษัตริย์” ในฐานะประมุขแห่งรัฐภายใต้รัฐธรรมนูญแบบ “ครองราชย์แต่ไม่ปกครอง” (constitutional monarchy) อีกครั้ง โดยพระเจ้า Norodom Sihanouk ทรงดำรงตำแหน่งก่อนสืบทอดมาถึง สมเด็จព្រះសង្ឃមុនី នរោត្តម សីហមុនី (Norodom Sihamoni) ปัจจุบัน

ปัจจุบัน กัมพูชายังคงมีพระมหากษัตริย์ (สมเด็จព្រះសង្ឃមុនី នរោត្តម សីហមុនី) แต่เพียงในบทบาทเชิงสัญลักษณ์–พิธีการ ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2536 ที่กำหนดให้ “กษัตริย์ครองราชย์ แต่ไม่ปกครอง” กล่าวคือ พระองค์เป็นประมุขแห่งรัฐ ทำหน้าที่ในพิธีการสำคัญ เช่น แต่งตั้งนายกรัฐมนตรี ประกาศกฎหมาย และเป็นสัญลักษณ์ของความเป็นหนึ่งเดียวของชาติ แต่ไม่มีอำนาจบริหารประเทศโดยตรง

ตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน พระมหากษัตริย์กัมพูชาเป็นประมุขแห่งรัฐของประเทศกัมพูชาที่สืบเชื้อสายมาจากราชวงศ์วรมัน พระมหากษัตริย์พระองค์แรกคือ พระนางโสมา และพระมหากษัตริย์พระองค์ปัจจุบันคือ

พระบาทสมเด็จพระบรมนาถ นโรดม สีหมุนี เป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 112 ตามพระราชพงศาวดารกัมพูชาที่ได้บันทึกพระราชวงศ์วรมันนั้นได้แก่ เอกสารมหาบุรุษเขมร และพระราชพงศาวดารกรุงกัมพูชา ฉบับรบากษัตริย์

โดยการแบ่งบันทึกพระราชพงศาวดารดังกล่าวจะเป็นเป็น 2 ภาค อันได้แก่ ภาคแรก เป็นตำนานที่ได้มีการจดบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร เริ่มจากรัชกาลของตำนานพระทอง-นางนาคจนถึง รัชกาลของพระบรมนิพพานบท