ลิ้มโต๊ะเคี่ยม (หลิน เต้าเฉียน)โจรสลัดจีนผู้กลายเป็นขุนศึกและพระสวามีเคียงข้างราชินีแห่งนครปัตตานี

คนส่วนใหญ่ในปัจจุบันรู้จักลิ้มโต๊ะเคี่ยมผ่านตำนานเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว แต่แท้จริงแล้วลิ้มโต๊ะเคี่ยม หรือชื่อภาษาจีนกลางว่า หลิน เต้าเฉียน ชายผู้เริ่มต้นชีวิตในฐานะโจรสลัด ก่อนจะก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสูงสุดในราชสำนักปัตตานี และมีบทบาทสำคัญในยุคทองของเมืองท่าแห่งนี้

จากทะเลจีนใต้สู่ปลายแหลมมลายู

ลิ้มโต๊ะเคี่ยมปรากฏในบันทึกของราชวงศ์หมิงว่าเป็นหนึ่งในโจรสลัดที่ทรงอิทธิพลในทะเลจีนใต้ ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 16 เขามีความชำนาญในการเดินเรือระหว่างฝั่งทะเลจีนตอนใต้และดินแดนอุษาคเนย์ โดยทำการปล้นสะดมเรือสินค้าและตั้งตนเป็นอิสระจากอำนาจรัฐหมิง ทำให้ตกเป็นเป้าหมายของกองเรือปราบโจรสลัดจากจีนและแคว้นพันธมิตร

เมื่อแรงกดดันเพิ่มขึ้น ลิ้มโต๊ะเคี่ยมจึงหลบหนีการไล่ล่าของราชสำนักจีนโดบแล่นเรือผ่านช่องแคบมะละกา เข้าสู่แหลมมลายู และตั้งรกรากใน นครปัตตานี เมืองท่าที่รุ่งเรืองด้วยนโยบายการค้าและเปิดรับผู้อพยพจากทั่วทุกดินแดน

จากโจรสลัดมีค่าหัวกลายเป็นผู้นำท้องถิ่น

ปัตตานีในเวลานั้นคือศูนย์กลางการค้าโลกมลายูที่คับคั่งด้วยสินค้าจากจีน อินเดีย เปอร์เซีย และตะวันตก ลิ้มโต๊ะเคี่ยมใช้ความรู้ทางการเดินเรือ การค้า และการผลิตอาวุธของตนสร้างอิทธิพลในเมืองนี้ เขาไม่เพียงเป็นช่างฝีมือ แต่ยังเป็นผู้นำเชิงยุทธศาสตร์ที่มีวิสัยทัศน์กว้างไกล

ด้วยทักษะด้านโลหะวิทยาและการหล่อปืนใหญ่แบบจีน เขากลายเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านการป้องกันเมือง ดูแลด่านศุลกากรและการท่า เป็นตำแหน่งที่แสดงถึงความไว้วางใจสูงสุดจากพระนางฮีเญากษัตริย์หญิงแห่งปัตตานีในเวลานั้น และเสกสมรสกับพระนางบีรู

ต่อมาเมื่อพระนางบีรูขึ้นเป็นกษัตริย์ปกครองปัตตานี (ระหว่างปี พ.ศ. 2159–2167) ทรงยกย่องลิ้มโต๊ะเคี่ยมให้เป็น เจ้าชายโต๊ะ อาโกะ (Tok Agok) เขาจึงเปลี่ยนมานับถือศาสนาอิสลามและกลายเป็นผู้นำร่วมของรัฐที่มีบทบาททั้งทางการเมืองและการทหาร

สร้างตำนานด้วยปืนใหญ่นางพญาตานี

หนึ่งในมรดกสำคัญที่เชื่อกันว่าลิ้มโต๊ะเคี่ยมมีบทบาทในการสร้างคือ ปืนใหญ่นางพญาตานี ปืนใหญ่ทองเหลืองขนาดมหึมายาวกว่า 2.5 เมตร มีลวดลายประณีตงดงาม เป็นสัญลักษณ์ของอำนาจและภูมิปัญญาทางเทคโนโลยีในยุคโบราณ

ปืนใหญ่ถูกออกแบบมาเพื่อปกป้องเมืองจากการรุกรานของต่างชาติ โดยเฉพาะจักรวรรดิโปรตุเกสและฮอลันดาที่เริ่มแผ่ขยายอำนาจเข้ามายังภูมิภาค การหล่อปืนใหญ่ระดับนี้ต้องใช้ความรู้ขั้นสูงในด้านโลหะวิทยา หลักกลศาสตร์ และการคำนวณเชิงวิศวกรรม ซึ่งลิ้มโต๊ะเคี่ยมมีพร้อมจากประสบการณ์ในจีน

ปืนใหญ่นี้กลายเป็นสมบัติล้ำค่าของเมืองก่อนจะถูกเคลื่อนย้ายไปไว้ที่กรุงเทพฯ ในช่วงสงคราม 9 ทัพ ซึ่งปัจจุบันตั้งอยู่หน้ากระทรวงกลาโหม กรุงเทพมหานครและมีสถานะเป็นทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์

มัสยิดกรือเซะภารกิจที่ไม่มีวันสำเร็จ

ลิ้มโต๊ะเคี่ยมยังมีบทบาทสำคัญในการรับหน้าที่บูรณะซ่อมแซม มัสยิดกรือเซะ มัสยิดดังกล่าวถือเป็นหนึ่งในมัสยิดเก่าแก่ที่สุดของภาคใต้ ตั้งอยู่ริมแม่น้ำปัตตานี ที่เชื่อกันว่าสร้างในสมัยมูซัฟฟาร์ ซาร์ และถูกทำลายลงเมื่อครั้งที่กองเรือโจรสลัดเข้าโจมตีนครปัตตานีในสมัยของรายาฮีเญา ลิ้มโต๊ะเคี่ยมทำหน้าที่เป็นผู้ออกแบบและควบคุมการก่อสร้างขึ้นมาใหม่โดยใช้รูปแบบสถาปัตยกรรมจีนผสานเข้ากับศิลปะอิสลามอย่างลงตัว

อย่างไรก็ตาม มัสยิดแห่งนี้กลายเป็น "มัสยิดที่ไม่เสร็จสมบูรณ์" จากตำนานเรื่องเล่าว่ามีฟ้าผ่าที่โดมกลางถึงสามครั้ง จนต้องระงับการก่อสร้าง และนำมาซึ่งตำนานเกี่ยวกับโชคชะตา ความเชื่อ และการพลัดพราก ซึ่งส่วนตัวแล้วจากที่ผู้เขียนได้มีโอกาสเข้าไปทำการสำรวจสถานที่ดังกล่าวอยู่บ่อยครั้ง จึงขอสันนิษฐานว่าแท้จริงแล้วเหตุผลของการก่อสร้างส่วนยอดโดมมัสยิดไม่สำเร็จนั้นก็ด้วยความรู้ความสามารถของช่างท้องถิ่นอาจจะยังไม่เก่งเท่าผู้สร้างคนเดิมที่เป็นช่างจากเปอร์เซีย

ลิ้มกอเหนี่ยว ความสูญเสียจากสายใยแห่งครอบครัว

หนึ่งในตำนานที่เกี่ยวข้องกับลิ้มโต๊ะเคี่ยมและแพร่หลายในหมู่ชาวไทยเชื้อสายจีนคือเรื่องของ ลิ้มกอเหนี่ยว (หลิน กูเหนียง) น้องสาวของเขา ซึ่งเดินทางจากจีนมาถึงปัตตานีเพื่อตามหาพี่ชาย แต่เมื่อพบว่าเขาได้เปลี่ยนศาสนาแต่งงานกับเจ้าเมืองมลายูและยืนยันว่าจะไม่กลับไปยังแผ่นดินจีน ลิ้มกอเหนี่ยวจึงบังเกิดเกิดความเศร้าและผิดหวัง จนตัดสินใจผูกคอตายใต้ต้นไม้ใหญ่ริมแม่น้ำ ต้นไม้ดังกล่าวเชื่อว่าเป็นต้นมะม่วงหิมพาน และต่อมาได้สร้าง ศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งความรัก ความเสียสละ และความกตัญญู ประเด็นนี้กลายเป็นประวัติศาสตร์ดราม่า แต่ก็ต้องทำความเข้าใจเสียก่อนว่าสังคมจีนในเวลานั้นนับถือลิทธิเต๋าที่ให้ความสำคัญในความกตัญญูรู้คุณพ่อแม่บรรพบุรุษ จึงเป็นเรื่องใหญ่และพอจะสมเหตุสมผลที่จะต้องสละชีวิตเข้าแลก อีกทั้งลิ้มกอเหนี่ยวเองก็ไม่ใช่หญิงไร้หัวนอนพเนจรรอมแรมตามหาพี่ชายอย่างที่หลาย ๆ ท่านเข้าใจ แต่เธอคือผู้นำกองเรือสำเภาค้าขาย(ตามตำนานเล่าว่ามากถึง 7 ลำสำเภา) และเป็นตัวแทนที่ครอบครัวตระกูลลิ้ม(หลิน)ฝากความหวังไว้ให้ตามพี่ชายกลับไปทำหน้าที่ผู้สืบสกุล ถ้าจะให้ดูร่วมสมัยและเข้าใจง่ายหน่อยก็ต้องใช้คำว่า “รับตำแหน่งบริหารกิจการ” การที่ผู้หญิงอย่างลิ้มกอเหนี่ยวต้องมาแบกรับหน้าที่อันสำคัญนี้ที่ต้องเดินทางข้ามน้ำข้าสมุทรก็ยิ่งแน่ชัดว่า ไม่มีผู้ชายในตระกูลแล้วจริง ๆ

ปัจจุบันศาลเจ้าแห่งนี้กลายเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์สำคัญของเมืองปัตตานี และเป็นจุดศูนย์กลางของเทศกาลไหว้เจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวที่จัดขึ้นทุกปี โดยมีผู้แสวงบุญจากทั่วทั้งภาคใต้และมาเลเซียมาร่วมงานนับหมื่นคน สะท้อนถึงจิตสำนึกต่อบรรพชนที่ยังคงหยั่งรากถึงความรู้สึกต่อลูกหลานชาวจีนโพ้นทะเลเมื่อครั้งอดีต

ต้นน้ำแห่งอัตลักษณ์สืบมาจนถึงปัตตานีในปัจจุบัน

จากโจรสลัดสู่นักการทูต จากช่างโลหะสู่ขุนศึก และจากคนพลัดถิ่นสู่ผู้นำรัฐเรื่องราวของลิ้มโต๊ะเคี่ยมเป็นมากกว่าเรื่องราวของบุรุษคนหนึ่ง แต่คือภาพสะท้อนของการแลกเปลี่ยนระหว่างวัฒนธรรมจีนกับโลกมลายู เขาเป็นสัญลักษณ์ของการผสมผสานหลอมรวมให้เกิดอัตลักษณ์เฉพาะตัวของปัตตานี ที่บางอย่างก็ยังสืบทอดมาถึงปัจจุบัน แม้จะผ่านมา 400 ปี แต่ชื่อของเขายังคงอยู่ในความทรงจำของผู้คน ทั้งในฐานะบุคคลแห่งตำนาน และในฐานะวีรชนที่มีตัวตนจริง ผู้เป็นเสมือน “สะพาน” ที่เชื่อมโลกจีนและโลกมลายูเข้าด้วยกันอย่างสง่างาม
เรื่อง/ภาพ ดาหลายามเย็น