มะตูม

มะตูม

ชื่อภาษาอังกฤษ : Bengal quince, bel, bel fruit

ชื่อวิทยาศาตร์ : Aegle marmelos (L.)Correa

วงศ์ : Rutaceae

ชื่ออื่น : มะบิน (ภาคเหนือ) ตูม ตุ่มตัง (ภาคใต้) พะเนิว (เขรม สุรินทร์) บักตูม (อีสาน)

ลักษณะ

       มะตูมเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูงได้ถึง 15 เมตร ลำต้นเรียบสีน้ำตาล มีกิ่งก้านมากและเต็มไปด้วยหนามแหลม เรือนยอดกลม ก้านใบยาว ใบใหญ่สีเขียวอ่อนเป็นใบประกอบแบบมีใบย่อย 3 ใบ ใบย่อยรูปไข่ ขอบใบหยักฟันเลื่อน ผิวใบเรียบเกลี้ยงเป็นมัน มีกลิ่นหอม ดอกมะตูมสีขาวและมีกลิ่นหอม ออกดอกที่ซอกใบและปลายกิ่ง ผลมะตูมกลมหรือรูปรี ขนาดใหญ่ เปลือกแข็ง เมื่อผลสุกเปลือกแข็งเปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีน้ำตาล เนื้อมะตูมมีสีเหลืองนิ่มหอมหวาน มีเมล็ดจำนวนมากและยางเหนียวรอบเมล็ด

      ต้นมะตูมขึ้นเองตามธรรมชาติ มักพบตามป่า ไร่ สวนทั่วไป ทนแดดทนแล้งได้ดี ขยายพันธุ์ได้โดยการตอนกิ่ง การเพาะเมล็ดให้ได้ต้นอ่อน ก่อนนำไปปลูกลงหลุมที่ใส่ปุ๋ยคอก รดน้ำในช่วงแรกเท่านั้น ต้นมะตูมทนความแห้งแล้งได้ดี ไม่ค่อยมีแมลงรบกวน  ถือว่าเป็นไม้มงคลชนิดหนึ่งที่ควรมีไว้ในบริเวณบ้าน ยอดใบถูกนำมาใช้ในพิธีกรรมของไทย ทำน้ำมนต์สะเดาะเคราะห์

ใช้เป็นอาหาร

     สำหรับผลมะตูมสุกแล้วจะหอมหวาน กินเนื้อข้างในอย่าโดนเมือกจะหมดอร่อย ผลสุกมีให้กินในช่วงกลางฤดูหนาวจนถึงฤดูแล้ง ใบอ่อนและผลอ่อนนำมากินกับน้ำพริก กินกับลาบ ยำต่างๆ แกงบอนกับเครื่องในหมู ใส่ข้าวยำอาหารปักษ์ใต้ มีการนำเอาผลอ่อนมายำด้วย ใบอ่อนมีให้กินตลอดทั้งปี ส่วนผลอ่อนมีประมาณช่วงฤดูฝน

คุณประโยชน์

      ในสมัยก่อนใช้เปลือกผลมะตูมย้อมผ้าให้มีสีเหลือง เอาไม้มะตูมมาทำเกวียนเทียมวัว ทำหวี ส่วนยางมะตูมเหนียวหนืดเอามาทำเป็นกาวสำหรับแปะติด

      เนื้อของผลสุกมีสารเมือก mucilage ช่วยระบายท้อง มีเพคตินช่วยลดคอเลสเตอรอล มีน้ำตาล น้ำมันหอมระเหย วิตามินเอ แคลเซียม ฟอสฟอรัส ผลสุกยังใช้เป็นยาระบาย ขับลม แก้ร้อนใน โดยการขูดผิวออกให้หมดแล้วทุบพอร้าวเอาไปต้มในน้ำให้เดือดเติมน้ำตาลเล็กน้อยดื่มแก้ท้องอืด

     ผลอ่อน ฝานตากแห้งเอามาทำเป็นน้ำมะตูมช่วยดื่มแก้ท้องเสียเพราะมีสารแทนนินช่วยสมานแผล ดื่มมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับอาการท้องเสีย

    ใบ นอกจากกินเป็นผักแล้วยังมีสรรพคุณทางยาโดยการกินสดแก้ท้องเสียและแก้ไข้หวัด หรือใช้วิธีคั้นเอาน้ำสดๆ มาดื่มก็ได้

      เปลือก ราก และลำต้น ใช้แก้ไข้จับสั่นและมีฤทธิ์ขับลม รากมีรสฝาดปร่า นำไปคั่วไฟให้เหลือง จากนั้นดองกับสุรา เอามาดื่ม ใช้แก้หวัด แก้ไอ หลอดลมอักเสบ ขับเสมหะ แก้แผลอักเสบจากหนองฝี