ที่มาของผีตาโขนและหน้ากากแห่งด่านซ้าย
* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th
เสียงกระดึงดังคลอไปกับขบวนคนสวมหน้ากากจมูกยาว บ้างเต้น บ้างหยอกผู้ชมริมถนนในอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย เหนือใบหน้าสีสดแต่ละใบมีส่วนหัวคล้ายหมวกสาน สิ่งที่เห็นในขบวนสนุกสนานนี้ผูกอยู่กับงานบุญและเรื่องเล่าที่ชาวบ้านส่งต่อกันมา
ผีตาโขนเป็นการละเล่นใน งานบุญหลวง ของชาวด่านซ้าย ส่วนหน้ากากแบบพื้นบ้านนำของใช้ใกล้ตัวมาประกอบกัน โดยใช้หวดนึ่งข้าวเหนียวทำส่วนหัว และใช้โคนก้านมะพร้าวทำส่วนหน้า เรื่องเล่าท้องถิ่นอีกสายหนึ่งเชื่อมผู้สวมหน้ากากเข้ากับเหล่าผีที่ตามส่งพระเวสสันดรกลับเมือง
จากหวดในครัวสู่หัวผีตาโขน
หวดคือภาชนะจักสานสำหรับนึ่งข้าวเหนียว เมื่อนำมาทำหน้ากาก ช่างจะหักพับให้มีรูปคล้ายหมวก แล้วเย็บต่อกับโคนก้านมะพร้าวที่ถากเป็นใบหน้าและเจาะช่องตา จากนั้นแกะไม้เนื้ออ่อนเป็นจมูก ซึ่งปัจจุบันมักทำยาวคล้ายงวงช้าง บางหน้ากากติดเขาที่ทำจากปลีมะพร้าวแห้งเพิ่มด้วย
เมื่อประกอบโครงเสร็จจึงวาดลวดลายและเย็บผ้าต่อให้คลุมศีรษะลงมาถึงไหล่ ข้อมูลจากพิพิธภัณฑ์ผีตาโขนวัดโพนชัยระบุว่า ในอดีตมีการใช้วัสดุให้สีอย่างปูนขาว ปูนแดง ขมิ้น ขี้เถ้าและเขม่าไฟ ส่วนปัจจุบันมีการใช้สีสำเร็จรูปเพื่อความสะดวกและสีสันที่สดขึ้น
ชุดที่สวมคู่กันก็นำเศษผ้ามาเย็บต่อเป็นเสื้อผ้า เมื่อผู้เล่นขยับตัว ผ้าจะพลิ้วตามจังหวะ ส่วนกระดึงหรือหมากกะแหล่งที่ผูกไว้ช่วยเพิ่มเสียงให้ขบวนครึกครื้น หน้ากากแต่ละใบจึงมีทั้งฝีมือและรสนิยมของคนทำอยู่ในนั้น
ผีที่เดินตามขบวนพระเวสสันดร
เรื่องเล่าที่รู้จักกันแพร่หลายกล่าวว่า เมื่อพระเวสสันดรเสด็จกลับเข้าเมืองหลังประทับอยู่ในป่า เหล่าผีป่าและสัตว์ต่างอาลัยในความดี จึงพากันตามขบวนมาส่ง บางคำบอกเล่าอธิบายชื่อ “ผีตาโขน” ว่าอาจเพี้ยนมาจาก “ผีตามคน”
นี่เป็นคำอธิบายตามตำนานและความเชื่อท้องถิ่น ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่ามีผีร่วมขบวนในอดีตจริง อีกทั้งที่มาของชื่อยังมีคำอธิบายอื่น พิพิธภัณฑ์วัดโพนชัยกล่าวถึงทั้งคำว่า “ผีตามคน” และข้อสันนิษฐานว่าหน้ากากมีลักษณะคล้ายหัวโขน จึงไม่อาจยืนยันคำอธิบายใดเป็นข้อยุติเพียงอย่างเดียว
ในการละเล่น ผู้สวมหน้ากากออกมาเดิน เต้น และหยอกล้อผู้คน ความน่ากลัวของหน้าผีจึงอยู่ร่วมกับเสียงหัวเราะ นักวิชาการที่ศึกษาสังคมด่านซ้ายเสนอว่า นอกจากความเชื่อมโยงกับขบวนพระเวสสันดรแล้ว การละเล่นยังสัมพันธ์กับความหวังเรื่องฝนและความอุดมสมบูรณ์ของชุมชนเกษตรกรรมด้วย ซึ่งเป็นอีกแนวทางหนึ่งในการทำความเข้าใจประเพณี
ขบวนผีในงานบุญของชุมชน
งานบุญหลวงรวมบุญหลายอย่างไว้ด้วยกัน รวมถึงบุญพระเวสหรือบุญผะเหวด ซึ่งมีการฟังเทศน์มหาชาติ และบุญบั้งไฟที่เกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องการขอฝน ผีตาโขนจึงเป็นส่วนหนึ่งของงานที่มีทั้งพิธีกรรมทางพุทธศาสนา ความเชื่อท้องถิ่น และการร่วมสนุกของชาวบ้าน
ผีตาโขนยังแบ่งเป็นผีตาโขนเล็ก ซึ่งเป็นผู้สวมหน้ากากที่พบในขบวนทั่วไป กับผีตาโขนใหญ่ซึ่งทำเป็นหุ่นขนาดใหญ่ พิพิธภัณฑ์ระบุว่าหุ่นใหญ่มิได้ทำขึ้นใหม่ทุกปี แต่ทำตามธรรมเนียมที่กำหนดไว้
ทุกวันนี้หน้ากากผีตาโขนกลายเป็นงานฝีมือที่ผู้มาเยือนจดจำด่านซ้ายได้ทันที ขณะที่สำหรับคนในพื้นที่ ขบวนหน้ากากยังพาเรื่องเล่าเรื่องพระเวสสันดร งานบุญ และฝีมือการประดิษฐ์จากของใกล้ตัวเดินทางต่อไปพร้อมกัน
ส่องเลขเด็ด "ปฏิทินหลวงปู่สรวง" วันที่ 1 ธันวาคม 2569
สลากสัญจรจังหวัดตาก งวด 1 ธ.ค. 69 เปิดข้อมูลตัวเลขหลายด้าน ส่องเลขเด่นจากข้อมูลจังหวัดและผู้ว่าฯ
ตำนานเสาอินทขิลและประเพณีใส่ขันดอกของชาวเชียงใหม่
อ.ฟ้าสั่ง อ.โชคเงินแสน งวด 1 ธันวาคม 2569 เปิดเลขหลักสิบ 1-8-4 จับตาสามตัว 846 พร้อมชุดคู่เงิน
ส่องก่อนใคร ปฏิทินจีนกับเลขปฏิทิน งวด 1 ธันวาคม 2569 นี้
สถิติการลาออกของเด็กจบใหม่ในปีแรกของการทำงาน
อัลไซเมอร์เกิดจากอะไร รักษาหายไหม ? เช็ก 10 สัญญาณเตือน และระยะไหนที่ยังชะลอโรคได้
น้องอันดามัน” เยี่ยมบุ๋ม ปนัดดา รอบ 2 เจอสื่อถามถึงแม่ เผยคำตอบสั้น ๆ ทำเอาหลายคนเข้าใจทันทีว่าทำไมไม่พูด!
ตำนานเจ้าแม่สองนางกับศาลศักดิ์สิทธิ์ริมแม่น้ำโขง
ตำนานชีปะขาวกับการหล่อพระพุทธชินราช
ทองคำ/บิตคอยน์ทำให้รวยบนกระดาษ แต่ความมั่งคั่งยั่งยืนเริ่มที่อสังหาฯ
ค่าตอบแทนและสวัสดิการของคนทำงานเสี่ยงภัยกลางทะเลในไทย






