เปิดโลกปลาตระกูลปลาตะเพียน มีมากกว่า 261 ชนิดในประเทศไทย รู้จักปลาชนิดต่าง ๆ ที่อยู่ในวงศ์เดียวกัน
เมื่อพูดถึงปลาตะเพียน หลายคนคงนึกถึงปลาน้ำจืดที่มีเกล็ดสีเงิน ลำตัวแบนข้าง ว่ายน้ำอยู่ตามแม่น้ำลำคลอง หรือปลาตะเพียนที่นิยมนำมาทอดกรอบ รับประทานกับน้ำพริกและผักสด แต่ความจริงแล้วปลาตะเพียนไม่ได้มีเพียงปลาตะเพียนขาวหรือตะเพียนทองที่เราคุ้นเคยเท่านั้น เพราะปลาที่มีรูปร่างแตกต่างกันอีกมากมาย ไม่ว่าจะเป็นปลากระโห้ ปลายี่สก ปลากระแห ปลาสร้อย ปลาแก้มช้ำ และปลาซิวบางชนิด ต่างก็มีความเกี่ยวข้องกับกลุ่มปลาที่เรียกกันว่า วงศ์ปลาตะเพียน
วงศ์ปลาตะเพียนมีชื่อทางวิทยาศาสตร์ว่า Cyprinidae เป็นกลุ่มปลาน้ำจืดที่มีความหลากหลายสูงมาก พบกระจายอยู่ในหลายภูมิภาคของโลก โดยเฉพาะทวีปเอเชีย ซึ่งมีแม่น้ำ ลำธาร หนองบึง และทะเลสาบจำนวนมาก เป็นแหล่งอาศัยของปลากลุ่มนี้
สำหรับประเทศไทย วงศ์ปลาตะเพียนถือเป็นวงศ์ปลาน้ำจืดที่มีจำนวนชนิดมากที่สุดวงศ์หนึ่ง และหากอ้างอิงจากหนังสือทะเบียนรายการปลาน้ำจืดของประเทศไทย หรือ Checklist of Freshwater Fishes in Thailand ซึ่งจัดทำโดยนายชวลิต วิทยานนท์ และเผยแพร่ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2560 พบว่าประเทศไทยมีปลาน้ำจืดอย่างน้อย 858 ชนิด จาก 81 วงศ์ ในจำนวนนี้เป็นปลาวงศ์ปลาตะเพียน ซิว และสร้อย (Cyprinidae ตามการจัดจำแนกในเอกสารดังกล่าว) มากถึง 261 ชนิด
ตัวเลข 261 ชนิดนี้ทำให้เห็นว่าปลาตะเพียนไม่ได้เป็นเพียงปลาที่มีรูปร่างเหมือนกันทั้งหมด แต่เป็นกลุ่มปลาที่มีความหลากหลายทั้งขนาด รูปร่าง สีสัน พฤติกรรม และถิ่นอาศัย ตั้งแต่ปลาขนาดเล็กที่มีความยาวเพียงไม่กี่เซนติเมตร ไปจนถึงปลาขนาดยักษ์ที่มีน้ำหนักหลายสิบหรือมากกว่าหนึ่งร้อยกิโลกรัม
อย่างไรก็ตาม จำนวน 261 ชนิดเป็นตัวเลขจากบัญชีสำรวจและการจัดจำแนกในเอกสารฉบับดังกล่าว ไม่ใช่จำนวนที่รับประกันว่าจะตรงกับฐานข้อมูลอนุกรมวิธานปัจจุบันทุกประการ เนื่องจากนักวิทยาศาสตร์ยังคงศึกษาพันธุกรรมและปรับปรุงการจำแนกชนิดปลาอยู่เสมอ
จุดกำเนิดและลักษณะของปลาวงศ์ตะเพียน
ปลาวงศ์ตะเพียนจัดอยู่ในกลุ่มปลากระดูกแข็ง โดยทั่วไปมีลำตัวเป็นเกล็ด มีครีบสำหรับว่ายน้ำและทรงตัว หลายชนิดมีลำตัวแบนข้างหรือมีรูปทรงคล้ายกระสวย ปากมีหลายลักษณะตามพฤติกรรมการกินอาหาร บางชนิดมีหนวดบริเวณมุมปาก ขณะที่บางชนิดไม่มีหนวดเลย
อาหารของปลากลุ่มนี้มีความหลากหลายเช่นกัน บางชนิดกินแพลงก์ตอน สาหร่าย พืชน้ำ และเศษอินทรียวัตถุ บางชนิดกินแมลง ตัวอ่อนสัตว์น้ำ รวมถึงสัตว์น้ำขนาดเล็ก ทำให้ปลาในวงศ์นี้สามารถปรับตัวเข้ากับแหล่งน้ำที่แตกต่างกันได้เป็นอย่างดี
แหล่งอาศัยพบได้ตั้งแต่ลำธารบนภูเขาที่มีน้ำไหลแรง แม่น้ำสายใหญ่ หนองบึง ทะเลสาบ ไปจนถึงพื้นที่น้ำท่วมถึงในฤดูฝน โดยเฉพาะลุ่มน้ำโขง ลุ่มน้ำเจ้าพระยา และลุ่มน้ำสำคัญอื่น ๆ ของประเทศไทย ซึ่งมีปลากลุ่มนี้อาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก
ปลาชนิดต่าง ๆ ที่อยู่ในวงศ์ปลาตะเพียน
ปลาที่อยู่ในวงศ์ Cyprinidae มีอยู่หลายสกุลและหลายชนิด บางชนิดมีชื่อเรียกว่าปลาตะเพียนโดยตรง ขณะที่บางชนิดมีชื่อเรียกแตกต่างกันไปตามรูปร่าง ลักษณะ และภูมิภาคที่พบ ต่อไปนี้เป็นตัวอย่างปลาที่มีความสำคัญและเป็นที่รู้จักในประเทศไทย
ปลาตะเพียนขาว
ปลาตะเพียนขาว มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Barbonymus gonionotus เป็นปลาน้ำจืดที่พบได้ทั่วไปในประเทศไทย ลำตัวแบนข้าง เกล็ดมีสีเงินแวววาว ปากอยู่บริเวณปลายหัว เป็นปลาที่นิยมเลี้ยงเพื่อบริโภคและมีความสำคัญทางเศรษฐกิจ พบตามแม่น้ำ ลำคลอง หนองบึง และแหล่งน้ำที่มีพืชน้ำอุดมสมบูรณ์
ปลาชนิดนี้นิยมนำมาประกอบอาหารหลายรูปแบบ เช่น ทอดกรอบ ต้มยำ แกงส้ม และทำปลาส้ม นอกจากนี้ยังเป็นปลาที่มีความสำคัญต่ออาชีพประมงพื้นบ้านมาเป็นเวลานาน
ปลากระแห
ปลากระแห มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Barbodes schwanenfeldii เป็นปลาที่มีลำตัวค่อนข้างแบนและมีเกล็ดขนาดใหญ่ จุดเด่นอยู่ที่สีสันของครีบ โดยเฉพาะครีบหลังและครีบหางที่มีสีแดงสลับดำ ทำให้มีรูปลักษณ์สะดุดตา
ปลาชนิดนี้พบในแม่น้ำ ลำคลอง และหนองบึงหลายพื้นที่ของประเทศไทย เป็นปลาที่นิยมนำมาประกอบอาหาร และยังมีความสำคัญในวงการปลาสวยงามด้วย
ปลาตะเพียนทอง
ปลาตะเพียนทองเป็นปลาที่มีลักษณะคล้ายปลาตะเพียนขาว แต่มีสีลำตัวออกเหลืองทองหรือเหลืองเงินตามสภาพแวดล้อมและช่วงวัย มีความสวยงามและมีความสำคัญทั้งในด้านการบริโภคและการเลี้ยงเป็นปลาสวยงาม
ชื่อปลาตะเพียนทองที่ใช้เรียกกันในท้องตลาดอาจมีความแตกต่างกันตามชนิดและท้องถิ่น จึงควรพิจารณาลักษณะและชื่อวิทยาศาสตร์ประกอบด้วย
ปลากระโห้
ปลากระโห้ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Catlocarpio siamensis เป็นปลาน้ำจืดขนาดใหญ่มากชนิดหนึ่งของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พบในลุ่มแม่น้ำโขงและลุ่มน้ำเจ้าพระยาในอดีต
ปลาชนิดนี้มีลำตัวใหญ่ หัวค่อนข้างกว้าง ปากขนาดใหญ่ และไม่มีหนวดแบบปลาตะเพียนบางชนิด อาหารส่วนใหญ่ประกอบด้วยแพลงก์ตอนและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กในน้ำ
ปลากระโห้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อความหลากหลายทางชีวภาพ แต่ปัจจุบันเผชิญกับภัยคุกคามจากการเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำ เขื่อน การทำประมง และการสูญเสียแหล่งวางไข่ จึงเป็นปลาที่ต้องได้รับการอนุรักษ์อย่างจริงจัง
ปลายี่สกทอง
ปลายี่สกทอง มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Probarbus jullieni เป็นปลาน้ำจืดที่มีความสำคัญในลุ่มแม่น้ำโขง มีลำตัวค่อนข้างยาว เกล็ดใหญ่ และมีลวดลายสวยงาม โดยเฉพาะในปลาขนาดใหญ่
เป็นปลาที่มีคุณค่าทางอาหารและเป็นที่ต้องการของตลาด แต่มีจำนวนลดลงในธรรมชาติในหลายพื้นที่ เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของแหล่งอาศัยและการจับปลาในช่วงฤดูวางไข่
ปลาเวียน
ปลาเวียนเป็นปลากลุ่มเดียวกับปลามาเฮียร์หรือปลาในสกุล Tor มีรูปร่างแข็งแรง ลำตัวค่อนข้างยาว ชอบอาศัยในแม่น้ำและลำธารที่มีน้ำไหลและมีออกซิเจนสูง บางชนิดพบในบริเวณต้นน้ำที่มีความสะอาด
ปลากลุ่มนี้มีความสำคัญต่อระบบนิเวศของแหล่งน้ำธรรมชาติ และเป็นปลาที่นักตกปลานิยมให้ความสนใจ
ปลาสร้อยขาว
ปลาสร้อยขาว มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Henicorhynchus siamensis เป็นปลาขนาดเล็กถึงปานกลางที่พบได้ในแหล่งน้ำของประเทศไทย โดยเฉพาะบริเวณแม่น้ำและลำคลองในภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
ปลาชนิดนี้มักอยู่รวมกันเป็นฝูง กินพืชน้ำ สาหร่าย และสิ่งมีชีวิตขนาดเล็ก เป็นปลาที่มีความสำคัญต่อห่วงโซ่อาหาร และยังเป็นอาหารของปลานักล่าขนาดใหญ่ด้วย
8\. ปลาตะโกก
ปลาตะโกก มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Cyclocheilos enoplos เป็นปลาน้ำจืดที่มีรูปร่างค่อนข้างใหญ่เมื่อเทียบกับปลาตะเพียนขนาดเล็ก ลำตัวมีเกล็ดขนาดใหญ่ ปากมีลักษณะเหมาะกับการหาอาหารตามพื้นน้ำ
พบในแม่น้ำสายใหญ่หลายแห่งของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และมีความสำคัญต่อการประมงพื้นบ้าน
ปลากาดำ
ปลากาดำ มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Labeo chrysophekadion เป็นปลาน้ำจืดที่มีลำตัวค่อนข้างยาวและมีสีเข้มจนเกือบดำ พบในแหล่งน้ำขนาดใหญ่และแม่น้ำสายสำคัญบางแห่ง
เป็นปลาที่มีลักษณะแตกต่างจากปลาตะเพียนขาวอย่างชัดเจน แต่จัดอยู่ในกลุ่มวงศ์ปลาตะเพียนตามการจำแนกทางชีววิทยา
ปลาตะเพียนไม่ได้มีเพียงปลาเศรษฐกิจ แต่ยังมีปลาขนาดเล็กอีกมากมาย
นอกจากปลาชนิดที่กล่าวมาแล้ว ยังมีปลาอีกหลายชนิดในกลุ่มวงศ์ปลาตะเพียนที่คนทั่วไปอาจไม่ค่อยรู้จัก เช่น ปลาแก้มช้ำ ปลาซ่า ปลาหนามหลัง ปลาตะเพียนทราย ปลาไส้ตัน ปลาจาด และปลาซิวบางชนิด ซึ่งมีบทบาทสำคัญในระบบนิเวศของแม่น้ำและลำคลอง
ปลาขนาดเล็กเหล่านี้อาจไม่ได้มีมูลค่าทางการค้าเท่าปลากระโห้หรือปลายี่สก แต่เป็นแหล่งอาหารของปลาขนาดใหญ่ นกกินปลา และสัตว์น้ำชนิดอื่น ๆ อีกทั้งยังมีส่วนช่วยควบคุมปริมาณสาหร่ายและสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กในแหล่งน้ำ
สิ่งที่น่าสนใจคือ ปลาวงศ์ตะเพียนสามารถพบได้ตั้งแต่พื้นที่ต้นน้ำบนภูเขาไปจนถึงแม่น้ำสายใหญ่ในที่ราบลุ่ม แต่ละชนิดมีความสามารถในการปรับตัวแตกต่างกัน บางชนิดชอบน้ำไหลแรง บางชนิดชอบหนองบึงที่มีพืชน้ำ และบางชนิดสามารถอพยพไปตามแม่น้ำในช่วงฤดูน้ำหลากเพื่อวางไข่
วงศ์ปลาตะเพียนมีความสำคัญต่อประเทศไทยอย่างไร
ประเทศไทยมีระบบแม่น้ำและแหล่งน้ำธรรมชาติที่หลากหลาย ไม่ว่าจะเป็นแม่น้ำโขง แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำแม่กลอง แม่น้ำบางปะกง และแม่น้ำสายต่าง ๆ ในภาคใต้ แหล่งน้ำเหล่านี้เป็นที่อยู่อาศัยของปลาวงศ์ตะเพียนจำนวนมาก
จากข้อมูลทะเบียนปลาน้ำจืดของประเทศไทย พบว่าระบบแม่น้ำเจ้าพระยามีความหลากหลายของปลาสูงที่สุด โดยพบปลารวมอย่างน้อย 389 ชนิด ส่วนระบบแม่น้ำโขงในเขตประเทศไทยพบอย่างน้อย 341 ชนิด ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่าแหล่งน้ำของไทยมีความสำคัญต่อความหลากหลายทางชีวภาพอย่างมาก กลไกการเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารความหลากหลายทางชีวภาพ
ในด้านเศรษฐกิจ ปลาตระกูลตะเพียนเป็นแหล่งอาหารสำคัญของประชาชนมาเป็นเวลานาน ทั้งปลาที่จับได้จากธรรมชาติและปลาที่เพาะเลี้ยงในบ่อ โดยเฉพาะปลาตะเพียนขาวซึ่งเป็นปลาที่เลี้ยงง่าย โตค่อนข้างเร็ว และสามารถนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อาหารได้หลายชนิด
ในด้านสิ่งแวดล้อม ปลาวงศ์นี้ยังมีหน้าที่สำคัญในระบบนิเวศ เพราะเป็นทั้งผู้บริโภคพืชน้ำและแพลงก์ตอน รวมถึงเป็นอาหารของสัตว์นักล่า การลดจำนวนลงของปลาบางชนิดจึงอาจส่งผลกระทบต่อความสมดุลของระบบนิเวศในแม่น้ำได้
อีกเรื่องหนึ่งที่ควรให้ความสำคัญคือการอนุรักษ์พันธุ์ปลา โดยเฉพาะปลาขนาดใหญ่และปลาที่มีถิ่นอาศัยจำกัด เพราะการสร้างเขื่อน การเปลี่ยนแปลงทางเดินของแม่น้ำ มลพิษทางน้ำ และการจับปลาในฤดูวางไข่ ล้วนเป็นปัจจัยที่ส่งผลต่อการดำรงชีวิตของปลาเหล่านี้
บทสรุป
หากถามว่าปลาตระกูลปลาตะเพียนในประเทศไทยมีกี่ชนิด คำตอบจากบัญชีสำรวจปลาน้ำจืดของประเทศไทยที่เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2560 คือ พบอย่างน้อย 261 ชนิด ภายใต้การจัดจำแนกวงศ์ Cyprinidae ในเอกสารฉบับนั้น
ปลาที่อยู่ในกลุ่มนี้มีตั้งแต่ปลาตะเพียนขาว ปลากระแห ปลากระโห้ ปลายี่สกทอง ปลาเวียน ปลาสร้อยขาว ปลาตะโกก ไปจนถึงปลาขนาดเล็กอีกหลายชนิด ซึ่งแต่ละชนิดมีลักษณะและวิถีชีวิตแตกต่างกัน
สิ่งที่น่าสนใจคือ ปลาที่คนไทยบางคนมองว่าเป็นคนละตระกูลกัน แท้จริงแล้วอาจมีความสัมพันธ์ทางชีววิทยาอยู่ในวงศ์เดียวกัน การศึกษาปลาตะเพียนจึงไม่ใช่เพียงการทำความรู้จักปลาเพื่อการบริโภคเท่านั้น แต่ยังเป็นการเรียนรู้ความหลากหลายของธรรมชาติและทรัพยากรสัตว์น้ำที่ประเทศไทยมีอยู่
ปลาตะเพียนตัวเล็ก ๆ ที่ว่ายอยู่ในลำคลอง หรือปลาขนาดใหญ่ที่อาศัยอยู่ในแม่น้ำสายสำคัญ ล้วนมีคุณค่าต่อระบบนิเวศและเป็นส่วนหนึ่งของมรดกทางธรรมชาติที่คนไทยควรร่วมกันรักษาไว้ให้คนรุ่นหลัง
แหล่งข้อมูลและเอกสารอ้างอิง
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม — ทะเบียนรายการปลาน้ำจืดของประเทศไทย (Checklist of Freshwater Fishes in Thailand) โดย ชวลิต วิทยานนท์ พ.ศ. 2560 เป็นแหล่งข้อมูลสำคัญสำหรับตัวเลข 261 ชนิด
[อ่านข้อมูลทะเบียนปลาน้ำจืดของประเทศไทย](https://chm-thai.onep.go.th/?p=1573&utm_source=chatgpt.com)
กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม — ความหลากชนิดของปลาน้ำจืดในประเทศไทย
[อ่านข้อมูลความหลากหลายของปลาน้ำจืดไทย](https://hub.mnre.go.th/th/knowledge/detail/65072?utm_source=chatgpt.com)
California Academy of Sciences — Eschmeyer's Catalog of Fishes ฐานข้อมูลชื่อและการจำแนกชนิดปลาทั่วโลก
[ค้นหาฐานข้อมูล Catalog of Fishes](https://research.calacademy.org/research/Ichthyology/catalog/SpeciesByFamily.asp?family=Cyprinidae&utm_source=chatgpt.com)
A Field Guide to Fishes of The Thailand Mekong — คู่มือศึกษาปลาในลุ่มแม่น้ำโขงของประเทศไทย
[อ่านคู่มือปลาลุ่มแม่น้ำโขง](https://www.nagaofoundation.or.jp/publication/documents/Thailand_FGB_2023_1-41.pdf?utm_source=chatgpt.com)
กรมประมง — ข้อมูลชนิดพันธุ์สัตว์น้ำของประเทศไทย
[ดูฐานข้อมูลชนิดพันธุ์ปลาของไทย](https://www.th-siliconvalley.com/opendata/thai-aquatic-species?utm_source=chatgpt.com)
เขียนโดย สร้อยนกเขา
ส่งเทรนด์เลขมงคล อาจารย์หนู 1 ธันวาคม 2569
เจนเซ่น หวง ออกมาพูดเป็นครั้งแรก! ยอมรับว่าทำผิดพลาดอย่างร้ายแรง และบอกว่ายินดีกลับมาร่วมงานกับ Nvidia
ลิ้นจี่เอเลียน! รู้จัก Hydnora africana พืชกาฝากสุดประหลาดที่ซ่อนตัวอยู่ใต้ดิน
เกาหลีเหนือใช้การเข้ารหัสมัลแวร์ระดับ Post-Quantum
สลากสัญจรจังหวัดตาก งวด 1 ธ.ค. 69 เปิดข้อมูลตัวเลขหลายด้าน ส่องเลขเด่นจากข้อมูลจังหวัดและผู้ว่าฯ
สถิติหวยปี 2569 ครบ 22 งวด เลขท้าย 2 ตัว 48 ออกซ้ำ 3 ครั้ง 06 กับ 64 ซ้ำเลขละ 2 ครั้ง
โตโยต้าเตรียมเปิดตัว "GRMN Corolla" รุ่นพิเศษจำนวนจำกัด
ทึ่งทั่วไทย : วัดช้างให้ (Wat Chang Hai): วัดเก่าแก่แห่งปัตตานี ศูนย์รวมศรัทธาหลวงปู่ทวดและพระธาตุเจดีย์ห้ายอด
เปิดประวัติ 5 ตระกูลขุนนางผู้ทรงอิทธิพลของไทย จากราชสำนักโบราณสู่ชื่อสกุลที่ยังปรากฏถึงปัจจุบัน
ย้อนรอย 7 ชุดประจำชาติไทยบนเวทีนางงามจักรวาล สวยสะกดสายตาคนทั่วโลก บางชุดคว้ารางวัลระดับโลกจนกลายเป็นตำนาน
5 หญิงผู้มีรักมั่นคงในเรื่องเล่าประวัติศาสตร์ไทย จากความเสียสละในสนามรบสู่ตำนานรักอมตะ
สถิติหวย 1 ธันวาคม ย้อนหลัง 11 ปี เลขท้าย 2 ตัวมีเลข 8 ถึง 5 งวด แต่เลข 5 ไม่โผล่เลย
กุหลาบจูเลียต! กุหลาบสามล้านปอนด์ ความงามระดับตำนานที่ใช้เวลาพัฒนานานถึง 15 ปี
ลิ้นจี่เอเลียน! รู้จัก Hydnora africana พืชกาฝากสุดประหลาดที่ซ่อนตัวอยู่ใต้ดิน
อะเคบิ (Akebia) : ผลไม้สีม่วงแห่งญี่ปุ่น เนื้อในนุ่มละมุน มีเมล็ดดำเล็ก ๆ และเปลือกที่นำมาปรุงอาหารได้
ทึ่งทั่วไทย : วัดช้างให้ (Wat Chang Hai): วัดเก่าแก่แห่งปัตตานี ศูนย์รวมศรัทธาหลวงปู่ทวดและพระธาตุเจดีย์ห้ายอด




