ขั้นตอนแรกรับและคืนแรกในเรือนจำไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลังศาลมีคำสั่งไม่อนุญาตให้ปล่อยตัวชั่วคราว คนที่เดินเข้าศาลมาในตอนเช้าอาจไม่ได้กลับบ้านในวันเดียวกัน ญาติอาจยังรอข่าวอยู่ด้านนอก ส่วนเจ้าตัวต้องผ่านขั้นตอนรับตัวและส่งตัวไปยังเรือนจำตามหมายศาล

ในช่วงเวลาที่ทุกอย่างเปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว คำถามที่มักตามมาคือ เมื่อไปถึงเรือนจำแล้วต้องเจออะไรบ้าง ต้องถูกตรวจค้นและตัดผมทันทีหรือไม่ และคืนแรกจะอยู่ที่ไหน

ช่วงแรกรับมีทั้งการตรวจเอกสาร ตรวจค้น ลงทะเบียนทรัพย์สิน ตรวจสุขภาพ และเตรียมตัวเข้าพื้นที่ควบคุม แต่ไม่มีตาราง 24 ชั่วโมงที่ใช้เหมือนกันทุกแห่ง เวลาและลำดับอาจต่างกันตามเวลาที่ส่งตัวมาถึง สภาพร่างกาย และการจัดการของเรือนจำแต่ละแห่ง

การไม่ได้ประกันตัวไม่ได้หมายความว่าศาลตัดสินว่าผิดแล้ว หากคดียังอยู่ระหว่างพิจารณา บุคคลนั้นยังได้รับการสันนิษฐานไว้ก่อนว่าบริสุทธิ์ แม้จะต้องถูกควบคุมตัวระหว่างดำเนินคดีก็ตาม

จากศาลถึงประตูเรือนจำ

ข้อมูลจากคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติที่เข้าตรวจเยี่ยมห้องควบคุมผู้ต้องขังประจำศาลอาญาระบุว่า กรณีผู้รับตัวใหม่ที่ไม่ได้ประกันหรือมีหมายขัง เจ้าหน้าที่ตรวจเอกสาร ลงบันทึกรับตัว ตรวจค้นภายนอก พิมพ์ลายนิ้วมือ และทำรายการทรัพย์สิน ก่อนส่งตัวพร้อมทรัพย์สินไปเรือนจำ ข้อมูลนี้เป็นสิ่งที่พบในการตรวจเยี่ยมสถานที่ดังกล่าว ไม่ใช่หลักฐานว่าทุกศาลปฏิบัติเหมือนกันทุกจุด

เมื่อถึงเรือนจำ เจ้าหน้าที่ต้องตรวจสอบตัวบุคคลและเอกสาร รวมถึงจัดทำประวัติ ข้อมูลที่บันทึกมีตั้งแต่ชื่อ เลขประจำตัวประชาชน ข้อหาหรือฐานความผิด ไปจนถึงลักษณะเฉพาะและข้อมูลสุขภาพ ส่วนของติดตัวจะถูกตรวจและจัดการตามประเภท สิ่งที่นำเข้าไปไม่ได้อาจต้องรับฝากหรือดำเนินการตามระเบียบ เงินก็เข้าสู่ระบบรับฝากของเรือนจำ ไม่ได้ถือใช้ได้ตามอิสระเหมือนอยู่ข้างนอก

ตรวจค้นกับตรวจสุขภาพเป็นคนละขั้นตอน

การตรวจค้นมีเป้าหมายเพื่อหาสิ่งของต้องห้ามและดูแลความปลอดภัย ส่วนการตรวจสุขภาพมีไว้ประเมินอาการเจ็บป่วย บาดแผล โรคประจำตัว และความจำเป็นในการรักษา การตรวจค้นอาจมีรูปแบบและความละเอียดต่างกันตามระเบียบและสถานการณ์ จึงไม่ควรเหมารวมว่าทุกคนต้องผ่านวิธีเดียวกัน

พระราชบัญญัติราชทัณฑ์ พ.ศ. 2560 กำหนดให้แพทย์ พยาบาล หรือเจ้าหน้าที่ที่ผ่านการอบรมด้านการพยาบาลตรวจร่างกายในวันที่รับตัว หากยังทำไม่ได้ เจ้าหน้าที่เรือนจำตรวจเบื้องต้นก่อนได้ แต่ต้องจัดให้มีการตรวจโดยผู้มีคุณสมบัติดังกล่าวโดยเร็ว

คนที่มียาประจำตัว แพ้ยา มีบาดแผล ตั้งครรภ์ หรือมีอาการเจ็บป่วย ควรแจ้งเจ้าหน้าที่ตั้งแต่แรกรับ รวมถึงแจ้งหากมีความเครียดรุนแรง คู่มือกรมราชทัณฑ์ระบุให้มีการประเมินสุขภาพจิตผู้ต้องขังเข้าใหม่ด้วย เพราะสภาพจิตใจในช่วงเปลี่ยนผ่านเป็นเรื่องที่ต้องได้รับการดูแลเช่นกัน

ทุกคนต้องโกนหัวหรือไม่

ไม่ใช่ทุกคนจะถูกโกนหัวแบบเดียวกัน คู่มือขั้นตอนแรกรับของกรมราชทัณฑ์ระบุเรื่องการตัดผมไว้ แต่ข้อกำหนดแยกตามสถานะผู้ต้องขัง รายงานของคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติในปี 2567 อธิบายระเบียบปี 2565 ว่า คนต้องขังชายระหว่างพิจารณาคดีให้ไว้ผมสั้น โดยผมด้านหน้าและกลางศีรษะยาวไม่เกิน 5 เซนติเมตร ส่วนด้านข้างไล่ระดับไม่เกินรองปัตตาเลี่ยนเบอร์ 2 ขณะที่คนต้องขังหญิงระหว่างพิจารณาคดีไว้ผมยาวเลยบ่าได้ แต่ต้องรวบหรือผูกให้เรียบร้อย

ข้อกำหนดสำหรับนักโทษเด็ดขาดแตกต่างออกไป กสม. ยังเสนอให้ยกเลิกการบังคับตัดผมผู้ต้องขังระหว่างพิจารณาคดี โดยให้เหตุผลเรื่องหลักสันนิษฐานไว้ก่อนว่าบริสุทธิ์และการเคารพความแตกต่างด้านเพศวิถี วัฒนธรรม และศาสนา ข้อมูลดังกล่าวเป็นข้อเสนอของ กสม. ไม่ได้หมายความว่าระเบียบถูกยกเลิกแล้ว

เสื้อผ้า ของใช้ และคืนแรก

แนวทางปฐมนิเทศของกรมราชทัณฑ์ระบุขั้นตอนแจกเครื่องนุ่งห่ม เครื่องนอน และของใช้จำเป็น รวมถึงการแจ้งข้อควรรู้เกี่ยวกับชีวิตในเรือนจำ ผู้ต้องขังใหม่ต้องเรียนรู้กติกา การขอความช่วยเหลือ และวิธีติดต่อกับเจ้าหน้าที่ ขณะเดียวกันจะมีการประเมินสุขภาพและจัดพื้นที่ควบคุมตามความเหมาะสม

หากมาถึงช่วงเย็น สิ่งที่เกิดขึ้นในคืนแรกอาจเป็นการรอให้ขั้นตอนจำเป็นเสร็จ รับของใช้ รับอาหารตามการจัดของเรือนจำ และเข้าพื้นที่นอนตามที่เจ้าหน้าที่กำหนด ส่วนการปฐมนิเทศหรือการจำแนกเพิ่มเติมอาจดำเนินต่อในภายหลัง เอกสารที่ตรวจสอบไม่ได้ยืนยันว่าทุกเรือนจำใช้เวลาเดียวกัน หรือทุกคนต้องแยกกักเป็นจำนวนวันเท่ากัน จึงไม่ควรนำมาตรการจากช่วงโรคระบาดมาเหมาว่าเป็นกฎตายตัวในทุกวันนี้

สำหรับครอบครัว เรื่องที่ช่วยได้คือสอบถามเรือนจำที่รับตัวโดยตรงเรื่องช่องทางเยี่ยม การฝากเงิน การส่งข้อมูลยา และขั้นตอนติดต่อทนาย เพราะรายละเอียดอาจต่างกันตามสถานที่ หากเจ้าตัวมีโรคหรือจำเป็นต้องใช้ยา ควรแจ้งข้อมูลให้เจ้าหน้าที่รับทราบโดยเร็ว

คืนแรกจึงเป็นช่วงของการรับตัว ตรวจสอบ และปรับตัวมากกว่าจะมีเหตุการณ์แบบเดียวกันทุกคน สิ่งสำคัญคือการควบคุมตัวต้องเดินไปพร้อมกับการดูแลสุขภาพ ศักดิ์ศรี และสิทธิของผู้ที่คดียังไม่ถึงที่สุด