การฝังลูกนิมิตในสมัยพุทธกาลเป็นอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในงานผูกพัทธสีมาของวัดไทย เรามักเห็นลูกหินกลมแขวนอยู่เหนือหลุม มีผู้คนต่อแถวปิดทองก่อนถึงเวลาประกอบพิธี ภาพที่คุ้นตานี้ชวนให้สงสัยว่า ครั้งพุทธกาลพระสงฆ์ใช้ลูกหินกลมและจัดงานฝังลูกนิมิตแบบเดียวกันหรือไม่

คำตอบคือ ในพระวินัยมีเรื่อง การกำหนดเขตสีมาด้วยเครื่องหมายที่เรียกว่า “นิมิต” แต่หลักฐานที่ตรวจสอบไม่ได้ยืนยันว่ามีพิธีฝังลูกหินกลมแบบงานวัดไทยในปัจจุบันมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล ลูกหินกลมและงานปิดทองฝังลูกนิมิตเป็นรูปแบบประเพณีที่เกิดขึ้นภายหลัง

นิมิตตามพระวินัยมีได้ ๘ ชนิด ได้แก่ ภูเขา ศิลา ป่าไม้ ต้นไม้ จอมปลวก หนทาง แม่น้ำ และน้ำ จึงไม่จำเป็นต้องเป็นหินกลมเสมอไป อรรถกถาพระวินัยอธิบายการกำหนดนิมิตโดยให้ถามว่าแต่ละทิศใช้อะไรเป็นเครื่องหมาย แล้วระบุสิ่งนั้นไว้

คำว่า “สีมา” หมายถึงเขตที่กำหนดขึ้นสำหรับกิจของสงฆ์ ส่วนการผูกสีมาเป็นการที่พระสงฆ์ร่วมกันกำหนดเขตนั้น เพื่อให้รู้ว่าพระสงฆ์ในเขตใดต้องมาประชุมทำสังฆกรรมร่วมกัน เช่น การอุปสมบทและการสวดปาติโมกข์

เหตุที่ต้องมีเขตชัดเจน เพราะสังฆกรรมเป็นกิจของคณะสงฆ์ การรู้ขอบเขตช่วยให้ทราบว่าพระรูปใดอยู่ในหมู่ที่เกี่ยวข้อง การกำหนดเครื่องหมายจึงมีหน้าที่ทางพระวินัย ไม่ได้เป็นเพียงการประดับบริเวณโบสถ์

ต่อมานิยมใช้ศิลาเป็นเครื่องหมาย เพราะมีความมั่นคงและทนทาน กรมส่งเสริมวัฒนธรรมอธิบายว่า หินได้รับการตกแต่งเป็นลูกกลมและเกิดพิธีฝังลูกนิมิตในภายหลัง อย่างไรก็ตาม คำอธิบายนี้ไม่ได้ระบุช่วงเวลาหรือสถานที่ที่เริ่มทำลูกหินกลมเป็นครั้งแรก

ส่วน ใบเสมา ที่เห็นรอบโบสถ์เป็นเครื่องหมายที่มองเห็นเหนือพื้นดิน ช่วยให้สังเกตตำแหน่งลูกนิมิตที่ฝังอยู่ได้ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์อธิบายไว้ด้วยว่า หากใบเสมาทำด้วยศิลา มีขนาดเหมาะสมและปักติดดิน ก็อาจใช้เป็นนิมิตได้โดยไม่ต้องมีลูกนิมิตแยกอีกลูก

ในประเพณีไทย วัดบางแห่งจัดให้มีลูกนิมิตรอบอุโบสถแปดทิศและอีกลูกหนึ่งภายใน ผู้มาร่วมงานปิดทองหรือทำบุญก่อนพิธีของสงฆ์ แต่จำนวนลูกหินและรูปแบบงานที่พบในท้องถิ่น ไม่ควรนำไปเหมารวมว่าเป็นพิธีที่ปฏิบัติเหมือนกันทุกแห่งหรือมีมาตั้งแต่พุทธกาล

ดังนั้น สิ่งที่สืบเนื่องถึงสมัยพุทธกาลคือหลักการกำหนดสีมาและใช้นิมิตบอกเขต ส่วนลูกหินกลม การปิดทอง และงานสมโภชเป็นประเพณีที่คนรุ่นหลังร่วมกันรักษาและจัดขึ้นในบริบทของแต่ละชุมชน