“เคลียร์ให้หายข้อใจ” ทำไมชื่อเมืองต่างจังหวัดกลายเป็นชื่อถนนในกรุงเทพฯ

ชื่อถนนในกรุงเทพฯหลายสายฟังดูคุ้นหูเหมือนชื่อจังหวัดหรือชื่อเมืองที่เคยได้ยินในวิชาประวัติศาสตร์ บางชื่อฟังแล้วนึกถึงภาคเหนือ บางชื่อนึกถึงภาคกลาง บางชื่อนึกถึงเมืองเก่าที่เคยเป็นราชธานี เวลาเห็นชื่ออย่าง “ถนนนครสวรรค์” หรือ “ถนนพิษณุโลก” ในกรุงเทพฯ หลายคนอาจเข้าใจว่าเป็นถนนที่ตั้งชื่อตามจังหวัด หรือเป็นเส้นทางที่มุ่งตรงไปยังเมืองนั้น แต่จริงๆแล้วส่วนมากมาจากพระนามหรือพระอิสริยยศของเจ้านาย

 

1.ถนนนครสวรรค์

“ถนนนครสวรรค์” ถนนสายนี้เริ่มบริเวณสะพานผ่านฟ้าลีลาศ ผ่านแยกจักรพรรดิพงษ์และแยกเทวกรรม จึงอยู่ในย่านเมืองเก่าฝั่งพระนคร ใกล้เส้นทางสำคัญที่คนคุ้นเคยอย่างถนนราชดำเนิน และบริเวณผ่านฟ้าลีลาศ แต่ถ้าถามว่าตั้งชื่อตามจังหวัดนครสวรรค์โดยตรงหรือไม่ คำตอบที่มีหลักฐานระบุไว้ชัดคือไม่ใช่เสียทีเดียว ถนนนี้เดิมชื่อ “ถนนตลาด” สร้างขึ้นในรัชสมัยรัชกาลที่ 5 ก่อนเปลี่ยนชื่อเป็น “ถนนนครสวรรค์” ในรัชสมัยรัชกาลที่ 6 เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต

 

2.ถนนพิษณุโลก

อีกสายที่ชื่อชวนให้นึกถึงหัวเมืองภาคเหนือคือถนนพิษณุโลก ถนนสายนี้อยู่ในเขตดุสิต เดิมชื่อถนนคอเสื้อ เป็นถนนในโครงการถนนอำเภอดุสิตที่เริ่มพร้อมกับการสร้างพระราชวังดุสิตใน พ.ศ. 2441 (ค.ศ. 1898) ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นถนนพิษณุโลกเพราะวังปารุสกวัน ซึ่งตั้งอยู่ริมถนนสายนี้ เป็นที่ประทับของจอมพล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ปัจจุบันถนนพิษณุโลกอยู่ใกล้ทำเนียบรัฐบาล ใกล้สะพานชมัยมรุเชฐ ใกล้กระทรวงศึกษาธิการ ใกล้โรงเรียนและหน่วยงานราชการหลายแห่ง

 

3.ถนนนครราชสีมา

ถนนนครราชสีมาเดิมชื่อถนนดวงดาว เริ่มตั้งแต่ถนนลูกหลวง แถวแยกประชาเกษม ผ่านถนนพิษณุโลก แถวแยกวังแดง ผ่านถนนศรีอยุธยา แถวแยกหอประชุมทหารบก ผ่านถนนอู่ทองนอก และถนนราชวิถี แล้วไปสิ้นสุดที่ถนนสุโขทัย แถวแยกสวนรื่นฤดี เป็นถนนสายสำคัญที่ตัดขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เมื่อปี พ.ศ. 2441 พร้อมกับการสร้างพระราชวังดุสิต

 

การเปลี่ยนชื่อ: ต่อมาในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2462 (รัชกาลที่ 6) ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อเป็น ถนนนครราชสีมา (แบ่งเป็นถนนนครราชสีมาใต้และเหนือ) ตามธรรมเนียมการตั้งชื่อถนนในย่านดุสิตที่ตั้งตามพระนามพระราชโอรส หรือหัวเมืองสำคัญ

 

4.ถนนสุโขทัย

เป็นถนนสายหนึ่งในเขตดุสิต ตัดผ่านย่านชุมชนเก่า ใกล้โรงเรียน ใกล้ตลาด ใกล้บ้านเรือนเก่าแก่ และอยู่ไม่ไกลจากถนนราชวิถี ถนนนครราชสีมา และถนนพระรามที่ 5 เดิมในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) มีชื่อเรียกว่า "ถนนดวงเดือนใน" ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) เมื่อราว พ.ศ. 2462 มีการเปลี่ยนชื่อถนนหลายสายในเขตพระราชวังดุสิต โดยถนนสุโขทัยตั้งชื่อตามพระนามกรมของ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัยธรรมาธิราช (ซึ่งต่อมาคือ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 เมื่อครั้งยังทรงดำรงพระอิสริยยศดังกล่าว และเคยประทับในวังบริเวณนั้น คือ วังศุโขทัย)

 

5.ถนนสวรรคโลก

เดิมชื่อ "ถนนซิ่ว" ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) มีการตัดถนนรอบพระราชวังสวนดุสิต โดยนิยมนำชื่อลวดลายบนเครื่องลายครามจีน (เช่น ฮก ลก ซิ่ว) มาตั้งเป็นชื่อถนน คำว่า "ซิ่ว" หมายถึง ความมีอายุยืนยาว ถนนสายนี้จึงถูกเรียกว่า "ถนนซิ่ว" ตัดจากสะพานยมราชไปจนถึงคลองสามเสน ขนานไปกับทางรถไฟ ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) มีประกาศกระทรวงนครบาล ลงวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2462 ให้เปลี่ยนแปลงชื่อถนนหลายสายรอบพระราชวังสวนดุสิต โดยเปลี่ยนชื่อ "ถนนซิ่ว" เป็น "ถนนสวรรคโลก" เพื่อเป็นเกียรติหรืออ้างอิงตามพระนามของเจ้านา

 

ถนนสวรรคโลกมีจุดเริ่มต้นที่แยกยมราช จุดตัดกับถนนหลานหลวง ถนนพิษณุโลก และถนนเพชรบุรี ชื่อสวรรคโลกชวนให้นึกถึงเมืองสวรรคโลกในจังหวัดสุโขทัย เป็นเมืองโบราณริมแม่น้ำยม มีเรื่องราวของเครื่องสังคโลก มีโบราณสถาน มีชุมชนเก่าแก่ ส่วนถนนสวรรคโลกในกรุงเทพเป็นถนนที่เชื่อมย่านยมราชกับย่านดุสิต อยู่ใกล้สถานีรถไฟหัวลำโพงในระยะที่พอเดินทางต่อไปได้ อยู่ใกล้คลองผดุงกรุงเกษม อยู่ใกล้ตลาดโบ๊เบ๊ และอยู่ใกล้ย่านชุมชนเก่าที่มีทั้งบ้านเก่า ร้านเก่า และวัดเก่า

 

6.ถนนพิชัย

เดิมชื่อถนนพุดตาน สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ซึ่งตั้งชื่อตามลายเครื่องลายครามจีน (ลายดอกพุดตานหรือดอกโบตั๋น) ต่อมาในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2462 (รัชกาลที่ 6) เจ้าพระยายมราช (เปรียบเทียบในประกาศกระทรวงนครบาล) ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "ถนนพิชัย" (สะกดเดิมว่า "พิไชย") เพื่อเป็นเกียรติแก่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม

 

ถนนพิชัยอยู่ในแขวงดุสิตและแขวงถนนนครไชยศรี เขตดุสิต ผ่านถนนสุโขทัยที่แยกขัตติยานี ผ่านบริเวณที่ทำการพรรคการเมืองและหน่วยงานต่างๆ ชื่อพิชัยชวนให้นึกถึงเมืองพิชัยในจังหวัดอุตรดิตถ์ เป็นเมืองเก่าที่มีเรื่องราวของพระยาพิชัยดาบหัก วีรบุรุษผู้กล้าหาญในสมัยธนบุรี ส่วนถนนพิชัยในกรุงเทพเป็นถนนชีวิตประจำวัน มีบ้านเรือน มีโรงเรียน มีร้านอาหาร มีรถเมล์วิ่งผ่าน ไม่ได้มีบรรยากาศแบบสนามรบเลย แต่ชื่อก็ยังคงทำหน้าที่เก็บเรื่องราวของเมืองพิชัยไว้ให้คนรุ่นหลังได้ยินทุกครั้งที่อ่านป้ายชื่อถนน

 

7.ถนนนครปฐม

เป็นถนนสายสั้นๆ ในลักษณะของซอย อยู่ในแขวงดุสิต เขตดุสิต ความยาวประมาณ 665 เมตร สร้างในรัชกาลที่ 5: พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้ตัดขึ้นเมื่อราว พ.ศ. 2441 พร้อมกับการสร้างพระราชวังดุสิต (สวนดุสิต) เพื่อใช้เป็นเส้นทางคมนาคมในเขตพระราชวังและรอบพระนคร ชื่อเดิม "ถนนฮก": ในระยะแรก ถนนเส้นนี้มีชื่อพระราชทานว่า "ถนนฮก" ซึ่งตั้งชื่อตามลายเครื่องกระเบื้องเคลือบจีน (กังไส) ที่เป็นที่นิยมในสมัยนั้น โดยคำว่า "ฮก" หมายถึงหนึ่งในเทพเจ้าจีนแห่งโชคลาภ (ฮก ลก ซิ่ว)

 

เมื่อวันที่ 22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2462 (รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6) ได้มีพระบรมราชโองการให้เปลี่ยนชื่อถนนหลายสายในเขตดุสิตที่เคยใช้ชื่อลายเครื่องกระเบื้องจีน มาเป็นชื่อจังหวัดหรือพระนามเจ้านาย จึงเปลี่ยนจาก ถนนฮก เป็น "ถนนนครปฐม" (รวมถึงการเปลี่ยนชื่อถนนลกเป็นถนนพระรามที่ 5 และถนนซิ่วเป็นถนนสวรรคโลก)

 

ถนนสายนี้เริ่มตั้งแต่ถนนศรีอยุธยา บริเวณวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร ไปทางทิศใต้เป็นถนนริมคลองเปรมประชากร ผ่านวัดเบญจมบพิตร ผ่านโรงเรียนประถมวัดเบญจมบพิตร แล้วตัดกับถนนพิษณุโลก บริเวณสะพานชมัยมรุเชฐ และผ่านทำเนียบรัฐบาล

 

8.ถนนอู่ทอง

ถนนอู่ทอง ในกรุงเทพมหานคร (แขวงและเขตดุสิต) แบ่งออกเป็น 2 สายหลัก คือ ถนนอู่ทองใน และ ถนนอู่ทองนอก ชื่อเดิมสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 มีชื่อเดิมว่า "ถนนใบพร" ต่อมาเมื่อวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2462 (ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6) ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อตามพระนามของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี

 

ชื่อถนนอู่ทองชวนให้นึกถึงเมืองอู่ทองในจังหวัดสุพรรณบุรี เป็นเมืองโบราณสมัยทวารวดี มีพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติอู่ทอง มีโบราณสถานและร่องรอยชุมชนเก่าแก่ ส่วนถนนอู่ทองในกรุงเทพอยู่ใกล้พระราชวังดุสิต ใกล้สวนสัตว์ดุสิตเดิม ใกล้ลานพระราชวังดุสิต ใกล้ถนนราชวิถีและถนนศรีอยุธยา

 

9.ถนนนครไชยศรี

เดิมเรียกว่า "ถนนราชวัตร" ตามชื่อตลาดราชวัตรและย่านในเขตดุสิต ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นถนนนครไชยศรี เมื่อวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2462 (รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อจากถนนราชวัตรตลอดแนวเส้นทางเป็น "ถนนนครไชยศรี" ตามธรรมเนียมการตั้งชื่อถนนในย่านดุสิตที่ตั้งตามพระนามพระราชโอรส หรือหัวเมืองสำคัญ

 

จุดเริ่มตั้งแต่ถนนพระรามที่ 6 ผ่านถนนพระรามที่ 5 ถนนพิชัย ถนนนครราชสีมา ถนนสามเสน แล้วไปสิ้นสุดที่แม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณท่าเรือพายัพ ชื่อนครไชยศรีชวนให้นึกถึงอำเภอนครชัยศรีในจังหวัดนครปฐม เป็นเมืองเก่าริมแม่น้ำท่าจีน มีตลาดเก่า มีชุมชนริมน้ำ มีเรื่องราวการค้าขายทางน้ำ

 

10.ถนนศรีอยุธยา

สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2441 (รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5) พร้อมกับการก่อสร้างพระราชวังดุสิต แรกสร้างใช้ชื่อว่า "ถนนดวงตะวัน" (ตั้งชื่อตามลายครามรูปดวงอาทิตย์) ต่อมาเปลี่ยนชื่อเมื่อวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2462 (ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6) ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อเป็น "ถนนศรีอยุธยา" ตั้งชื่อตามพระนามของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนเทพทวาราวดี

 

ถนนสายนี้ตัดผ่านย่านดุสิต ผ่านถนนพระรามที่ 5 ถนนนครราชสีมา ถนนพญาไท และเชื่อมต่อไปยังย่านราชเทวีและย่านอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ ใกล้สถานีรถไฟฟ้าพญาไท

 

11.ถนนเพชรบุรี

ถนนเพชรบุรีเป็นถนนสายหลักของกรุงเทพ เริ่มตั้งแต่แยกยมราช ใกล้จุดหยุดรถไฟยมราชและแยกอุรุพงษ์ แล้วไปสิ้นสุดที่แยกคลองตัน ผ่านเขตดุสิต เขตราชเทวี เขตห้วยขวาง และเขตสวนหลวง สร้างขึ้นในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2448 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เดิมมีชื่อว่าถนนประแจจีน ตามชื่อลวดลายเครื่องลายคราม ต่อมาใน พ.ศ. 2462 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อเป็นถนนเพชรบุรี ตามพระนามทรงกรมของสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร

 

ปัจจุบันถนนเพชรบุรีอยู่ใกล้ประตูน้ำ ใกล้เซ็นทรัลเวิลด์ ใกล้แยกอโศก ใกล้สถานีรถไฟฟ้าหลายสาย ใกล้มหาวิทยาลัย ใกล้ห้างสรรพสินค้า และใกล้ย่านธุรกิจ

 

12.ถนนเชียงใหม่

ถนนเชียงใหม่อยู่ในพื้นที่แขวงคลองสาน เขตคลองสาน จุดเริ่มต้นอยู่ที่ถนนสมเด็จเจ้าพระยา ฝั่งตรงข้ามสถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา ยาวไปสิ้นสุดที่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณท่าเรือวัดทองธรรมชาติ ที่มาของชื่อถนนเชียงใหม่ผูกกับเรื่องราวทางประวัติศาสตร์การสงคราม เมื่อครั้งสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท ร่วมกันตีเมืองเชียงใหม่คืนจากพม่า จึงนำชื่อมาตั้งเป็นถนนเพื่อเป็นอนุสรณ์

 

ปัจจุบันถนนเชียงใหม่อยู่ใกล้ไอคอนสยาม ใกล้คลองสานพลาซ่า ใกล้สถานีรถไฟฟ้าสายสีทอง ใกล้ชุมชนเก่าริมแม่น้ำเจ้าพระยา ใกล้ตลาดเก่าและบ้านไม้เก่า เป็นถนนสั้นๆ ที่เดินไปจนสุดแล้วเจอแม่น้ำเจ้าพระยา

 

13.ถนนกำแพงเพชร

เมื่อ พ.ศ. 2521 กรุงเทพมหานครตัดถนนเชื่อมย่านสินค้าพหลโยธินกับถนนวิภาวดีรังสิต ผ่านที่ดินของการรถไฟ โดยมีกองพันทหารช่างที่ 111 ช่วยสร้าง กทม.อยากตอบแทนสองหน่วยงานนี้ จึงคิดใช้พระนามของ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน ผู้เคยทรงดูแลรถไฟหลวงและงานช่างทหาร การรถไฟเสนอให้ใช้ชื่อ "บุรฉัตร" ตามพระนามเดิม แต่ เมื่อขอพระบรมราชานุญาต รัชกาลที่ 9 มีพระราชกระแสว่าถนนที่ใช้พระนามกรมตรงกับชื่อจังหวัดมีอยู่แล้วหลายสาย จึงพระราชทานชื่อ "ถนนกำแพงเพชร"

 

ผลที่ตามมาคือ ชื่อถนนกำแพงเพชรถูกใช้กับถนนถึง 8 สาย คือสายหลักกับสาย 1 ถึง 7 ทั้งหมดสร้างบนที่ดินของการรถไฟ บางสายมีเลขกำกับจนดูเหมือนซอย แต่ ทุกสายเป็นถนนสายหลักของตัวเอง ไม่ใช่ซอยที่แยกจากถนนใหญ่ สายหลักผ่านหน้าตลาด อ.ต.ก. สาย 1 ขนานไปทางด้านตะวันออกของสวนจตุจักร ส่วนสาย 2 ผ่านด้านตะวันตกของสวนจตุจักรและเจเจมอลล์ ไปบรรจบถนนรัชดาภิเษกที่แยกรัชวิภา ใครไปเดินตลาดนัดจตุจักรหรือแวะ อ.ต.ก. ก็ใช้ถนนตระกูลนี้กันอยู่แล้ว ส่วนสาย 7 แยกจากถนนนิคมมักกะสัน ขนานกับถนนเพชรบุรีตัดใหม่ไปจนถึงซอยพัฒนาการ 53 ซึ่งทำให้ชื่อเมืองกำแพงเพชรไปโผล่ไกลถึงฝั่งตะวันออกของเมือง

 

เมื่อมองโดยรวม ชื่อถนนเหล่านี้สะท้อนว่ากรุงเทพฯ เป็นเมืองที่ชั้นประวัติศาสตร์หลายช่วงวางทับกันอยู่ ทั้งการขยายเมือง การสร้างถนนและพระราชวัง ตลอดจนการตั้งชื่อเพื่อระลึกถึงบุคคลหรือพระอิสริยยศ ถนนชื่อดังจึงอาจบอกเรื่องของเมืองต่างจังหวัดได้เพียงบางส่วน หรืออาจพาไปพบเรื่องราวของบุคคลสำคัญแทน ส่วนชื่อซอย ตรอก และทางแยกเล็ก ๆ ก็มีที่มาหลากหลาย ตั้งแต่ชื่อชุมชน วัด คลอง ตลาด บุคคล ไปจนถึงชื่อถนนสายหลักที่เชื่อมต่อกัน