จังหวัดไหนปลูกข้าวเหนียวดำมากที่สุด เปิดแหล่งปลูกสำคัญของไทยที่หลายคนอาจไม่เคยรู้

• ข้าวเหนียวดำหรือข้าวก่ำ มีแหล่งปลูกสำคัญทั้งภาคเหนือและภาคใต้

• ข้าวก่ำล้านนาเป็นข้าวเหนียวดำที่มีพื้นที่ภูมิศาสตร์ครอบคลุม 8 จังหวัดภาคเหนือ

• ยังไม่มีข้อมูลสถิติระดับประเทศที่ยืนยันได้ว่าจังหวัดใดปลูกข้าวเหนียวดำมากที่สุด

เวลาพูดถึงข้าวเหนียวดำ หลายคนอาจนึกถึงข้าวก่ำของภาคเหนือเป็นอันดับแรก เพราะเป็นข้าวพื้นเมืองที่มีประวัติและความผูกพันกับวัฒนธรรมล้านนา แต่ความจริงแล้วประเทศไทยยังมีข้าวเหนียวดำพื้นเมืองจากภูมิภาคอื่นด้วย

คำถามที่น่าสนใจคือ จังหวัดไหนปลูกข้าวเหนียวดำมากที่สุด และมีหลักฐานอะไรที่ใช้ยืนยันอันดับดังกล่าวได้บ้าง

จากการตรวจสอบข้อมูลของหน่วยงานรัฐและงานวิจัย พบว่ามีแหล่งปลูกที่น่าสนใจหลายพื้นที่ แต่ยังไม่สามารถระบุจังหวัดอันดับหนึ่งของประเทศได้อย่างถูกต้อง

1. ข้าวก่ำล้านนา ข้าวเหนียวดำจากภาคเหนือ 8 จังหวัด

ข้อมูลจากกรมทรัพย์สินทางปัญญา ระบุว่า ข้าวก่ำล้านนา หรือ Khao Kum Lanna เป็นข้าวเหนียวดำที่มีเปลือกสีดำ เมื่อผ่านกระบวนการสีแล้ว เมล็ดข้าวมีสีม่วงหรือดำ นิยมนำไปทำขนมหวานในเทศกาลและประเพณีของชาวล้านนา

จุดที่น่าสนใจคือ ข้าวก่ำล้านนามีขอบเขตพื้นที่ปลูกครอบคลุมภาคเหนือตอนบน 8 จังหวัด ได้แก่

1. เชียงใหม่

2. เชียงราย

3. ลำปาง

4. ลำพูน

5. แพร่

6. น่าน

7. พะเยา

8. แม่ฮ่องสอน

นี่เป็นข้อมูลที่ยืนยันได้จากเอกสารสินค้า GI ของกรมทรัพย์สินทางปัญญา แต่ไม่ได้หมายความว่าทั้ง 8 จังหวัดมีพื้นที่ปลูกเท่ากัน หรือจังหวัดใดจังหวัดหนึ่งมีผลผลิตสูงที่สุด

2. เชียงใหม่มีข้าวก่ำดอยสะเก็ดที่เป็นเอกลักษณ์

หนึ่งในข้าวเหนียวดำที่มีชื่อเสียงของภาคเหนือคือ ข้าวก่ำดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่

ข้อมูลจากสำนักงานเกษตรอำเภอดอยสะเก็ดระบุว่า ข้าวชนิดนี้เป็นข้าวเหนียวดำพันธุ์พื้นเมืองที่มีประวัติยาวนานในพื้นที่ เมล็ดมีสีม่วงเข้มจนเกือบดำ

จุดเด่นอีกอย่างคือสารแอนโทไซยานิน ซึ่งเป็นสารสีที่พบในพืชหลายชนิดและทำให้เมล็ดข้าวมีสีเข้ม

อย่างไรก็ตาม การมีข้าวเหนียวดำพันธุ์เด่นประจำจังหวัด ไม่ได้เป็นหลักฐานว่าเชียงใหม่เป็นจังหวัดที่มีพื้นที่ปลูกมากที่สุดของประเทศ

3. ภาคใต้ก็มีข้าวเหนียวดำพันธุ์พื้นเมือง

อีกพื้นที่ที่น่าสนใจคือจังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งมีข้าวเหนียวดำพันธุ์พื้นเมืองชื่อว่า ดำดาษ

กรมการข้าวระบุว่า พันธุ์ดังกล่าวถูกรวบรวมจากพื้นที่บ้านทุ่งควาย ตำบลเขาโร อำเภอทุ่งสง ก่อนนำมาศึกษาและพัฒนาจนได้สายพันธุ์ดำดาษ 20

ข้อมูลการทดลองของกรมการข้าวระบุว่า ข้าวเหนียวดำสายพันธุ์นี้ให้ผลผลิตเฉลี่ย 407 กิโลกรัมต่อไร่ เมื่อปลูกในสภาพไร่แซมยางพารา

ตัวเลขนี้เป็นข้อมูลผลผลิตจากการทดลองและแปลงเกษตรกรตามเงื่อนไขที่ระบุ ไม่ใช่สถิติผลผลิตรวมของจังหวัดนครศรีธรรมราช

4. งานวิจัยพบการปลูกข้าวสีในเชียงรายและเชียงใหม่

งานวิจัยที่เผยแพร่ในวารสาร Chiang Mai University Journal of Economics ปี 2559 ศึกษาปัจจัยที่มีผลต่อการตัดสินใจปลูกข้าวสีของเกษตรกรในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่

การศึกษานี้เก็บข้อมูลจากเกษตรกรผู้ปลูกข้าวสีจำนวน 320 ตัวอย่าง โดยมีข้าวก่ำล้านนาเป็นหนึ่งในพันธุ์ข้าวที่ศึกษา

ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่าการตัดสินใจปลูกข้าวสีเกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย เช่น การรวมกลุ่มเกษตรกร ประสบการณ์ในการปลูก การผลิตเพื่อบริโภคและจำหน่าย รวมถึงลักษณะพื้นที่เพาะปลูก

ข้อมูลนี้สะท้อนว่าการปลูกข้าวสีมีความเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจและการจัดการของเกษตรกร ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของพื้นที่เพียงอย่างเดียว

แล้วจังหวัดไหนปลูกข้าวเหนียวดำมากที่สุด

คำตอบที่ตรงกับหลักฐานในขณะนี้คือ ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอที่จะระบุจังหวัดอันดับหนึ่งของประเทศไทย

เหตุผลสำคัญคือ สถิติการเกษตรทั่วไปมักจัดกลุ่มข้อมูลเป็นข้าวเหนียว ข้าวเจ้า หรือข้าวตามกลุ่มพันธุ์ แต่ไม่ได้แยกพื้นที่เพาะปลูกข้าวเหนียวดำทุกสายพันธุ์เป็นรายจังหวัดอย่างครบถ้วน

ดังนั้น การนำตัวเลขพื้นที่ปลูกข้าวเหนียวทั้งหมดมาใช้จัดอันดับข้าวเหนียวดำจึงเป็นวิธีที่ไม่ถูกต้อง

สิ่งที่ยืนยันได้คือ ภาคเหนือมีข้าวก่ำล้านนาเป็นเอกลักษณ์ ครอบคลุม 8 จังหวัด ขณะที่นครศรีธรรมราชมีข้าวเหนียวดำพันธุ์ดำดาษ 20 ซึ่งเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของความหลากหลายทางพันธุกรรมข้าวพื้นเมืองไทย

ข้าวเหนียวดำจึงไม่ได้เป็นเพียงข้าวสีเข้มสำหรับทำขนม แต่ยังสะท้อนภูมิปัญญาการคัดเลือกพันธุ์และความหลากหลายทางการเกษตรของแต่ละท้องถิ่นด้วย

ถ้าต้องเลือกจังหวัดที่ควรได้รับการศึกษาเพิ่มเติมเพื่อค้นหาว่าเป็นแหล่งปลูกข้าวเหนียวดำอันดับหนึ่งของไทย คุณคิดว่าควรเริ่มจากจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย หรือนครศรีธรรมราช และเพราะเหตุใด