พระพุทธเจ้าทรงโกนพระเกศาหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเข้าวัด เรามักเห็นพระสงฆ์โกนศีรษะ แต่เมื่อมองไปที่พระพุทธรูป พระเศียรกลับมีลักษณะเป็นก้นหอยเรียงกัน จึงชวนสงสัยว่าพระพุทธเจ้าในสมัยพุทธกาลทรงมีพระเกศาแบบไหนกันแน่

คำถามนี้ต้องแยกสิ่งที่คัมภีร์เล่าออกจากรูปแบบพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นภายหลัง เพราะทั้งสองอย่างมีที่มาและจุดประสงค์ต่างกัน

ตามพระสูตร พระพุทธเจ้าทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุเมื่อออกผนวช และยังมีพระสูตรที่กล่าวถึงพระองค์ว่าทรงมีพระเกศาที่ปลงแล้วภายหลังด้วย แต่คำว่าโกนพระเศียรไม่ได้แปลว่าพระองค์ไม่มีพระเกศาขึ้นตามธรรมชาติ หรือศีรษะล้านจากผมร่วง

พระสูตรเล่าไว้อย่างไร

ในอริยปริเยสนสูตร พระพุทธเจ้าตรัสเล่าถึงช่วงก่อนออกจากชีวิตฆราวาสว่า ขณะยังทรงพระเยาว์และมีพระเกศาดำ พระองค์ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ แล้วเสด็จออกผนวช ข้อความนี้บอกถึงการปลงผมและหนวดเคราในคราวออกบวชโดยตรง

ส่วนสุนทริกภารทวาชสูตรเล่าเหตุการณ์ที่พราหมณ์พบพระพุทธเจ้า และมีถ้อยคำที่กล่าวถึงพระองค์ว่าเป็นผู้ปลงพระเกศาแล้ว หลักฐานในพระสูตรจึงไม่ได้มีเพียงเรื่องการปลงผมตอนออกผนวชเท่านั้น

ขณะเดียวกัน พระวินัยมหาวรรคก็กำหนดให้ผู้ที่จะบรรพชาปลงผมและหนวดเคราก่อน สอดคล้องกับภาพของนักบวชในพระพุทธศาสนาที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน

แล้วเม็ดก้นหอยบนพระพุทธรูปคืออะไร

ส่วนที่เห็นเป็นปุ่มหรือขดเล็ก ๆ บนพระเศียรเรียกว่า พระเกศา เป็นวิธีที่ช่างใช้แสดงเส้นพระเกศาในงานพุทธศิลป์ พระพุทธรูปบางยุคหรือบางพื้นที่ก็สร้างพระเกศาเป็นลอนแตกต่างกันไปตามแบบแผนของช่าง

พระพุทธรูปเป็นงานศิลปะที่สร้างขึ้นเพื่อสื่อถึงพระพุทธเจ้าและความเคารพศรัทธา รูปลักษณ์ที่เห็นจึงไม่ใช่ภาพถ่ายหรือหลักฐานโดยตรงว่าพระองค์ทรงจัดพระเกศาแบบนั้นในชีวิตประจำวัน

อีกด้านหนึ่ง เรื่องเล่าทางพุทธศาสนาที่อธิบายว่าพระเกศาหลังปลงแล้วขดเวียนและไม่ต้องปลงอีก พบในคัมภีร์อธิบายพุทธประวัติภายหลัง เป็นส่วนหนึ่งของประเพณีการเล่าเรื่องซึ่งต่างจากข้อความในพระสูตรที่กล่าวถึงการปลงพระเกศา

ดังนั้น ถ้าถามแบบภาษาพูดว่า ‘หัวโล้นไหม’ คำตอบตามพระสูตรคือ พระองค์ทรงปลงพระเกศา ส่วนที่เห็นเป็นก้นหอยบนพระพุทธรูปเป็นรูปแบบการถ่ายทอดในพุทธศิลป์ และเมื่อพูดถึงเรื่องเล่าที่ต่างออกไป ก็ควรบอกด้วยว่ากำลังอ้างถึงคัมภีร์หรือประเพณีส่วนใด