ใครมีอำนาจตรวจสอบมูลนิธิในประเทศไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นมูลนิธิเปิดรับบริจาค หลายคนอาจอยากรู้ว่าเงินถูกนำไปใช้ตามที่แจ้งไว้หรือไม่ แล้วถ้ามีข้อสงสัย คนทั่วไปจะขอดูบัญชีได้เลยหรือเปล่า

การตรวจสอบมูลนิธิมีหลายระดับ ตั้งแต่การดูแลภายใน การสอบบัญชี ไปจนถึงการตรวจสอบโดยหน่วยงานรัฐ แต่แต่ละฝ่ายมีอำนาจไม่เท่ากัน

ผู้ที่กฎหมายให้อำนาจตรวจตราและควบคุมดูแลโดยตรงคือนายทะเบียนมูลนิธิ รวมถึงพนักงานเจ้าหน้าที่ที่นายทะเบียนมอบหมายเป็นหนังสือ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 128 ส่วนประชาชนสามารถตรวจสอบข้อมูลบางส่วนและร้องเรียนได้ แม้ไม่มีอำนาจบังคับให้มูลนิธิเปิดบัญชีทุกเล่มให้ดูเอง

นายทะเบียนตรวจอะไรได้บ้าง

นายทะเบียนมีอำนาจตรวจว่ามูลนิธิดำเนินกิจการตามกฎหมายและข้อบังคับหรือไม่ โดยอาจมีคำสั่งเป็นหนังสือให้กรรมการ พนักงาน ลูกจ้าง หรือตัวแทนของมูลนิธิชี้แจงข้อเท็จจริง มาตอบคำถาม หรือส่งสมุดบัญชีและเอกสารมาให้ตรวจสอบได้

กฎหมายยังให้นายทะเบียนหรือเจ้าหน้าที่ที่ได้รับมอบหมายเข้าไปตรวจในสำนักงานมูลนิธิได้ระหว่างพระอาทิตย์ขึ้นถึงพระอาทิตย์ตก ผู้ตรวจต้องแสดงบัตรประจำตัว และถ้าเป็นเจ้าหน้าที่ที่ได้รับมอบหมาย ต้องแสดงหนังสือมอบหมายด้วย

หากพบว่ากรรมการดำเนินกิจการผิดพลาดจนมูลนิธิเสื่อมเสีย หรือฝ่าฝืนกฎหมายหรือข้อบังคับ อาจมีการดำเนินการตามมาตรา 129 ซึ่งให้ศาลพิจารณาถอดถอนกรรมการเมื่อมีผู้มีอำนาจตามกฎหมายยื่นคำร้อง กรณีร้ายแรงบางลักษณะ กฎหมายยังเปิดทางให้ร้องศาลเพื่อสั่งเลิกมูลนิธิได้ตามมาตรา 131 ทั้งนี้ต้องดูข้อเท็จจริงและเงื่อนไขของแต่ละกรณี

กรรมการและผู้สอบบัญชีมีหน้าที่ต่างกัน

คณะกรรมการมูลนิธิมีหน้าที่บริหารและดูแลกิจการให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์และข้อบังคับ จึงควรตรวจสอบรายรับรายจ่าย หลักฐานการจ่ายเงิน มติประชุม และการใช้ทรัพย์สินอยู่เสมอ หากข้อบังคับกำหนดวิธีตรวจสอบภายในไว้ ก็ต้องปฏิบัติตามด้วย

อีกฝ่ายคือผู้สอบบัญชีรับอนุญาต คู่มือกรมการปกครองระบุเอกสารที่มูลนิธิต้องยื่นต่อนายทะเบียนประจำปี ได้แก่ รายงานการดำเนินกิจการ บัญชีรายได้รายจ่ายและสำเนางบดุลที่ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตรับรอง รวมถึงสำเนารายงานการประชุมกรรมการในปีที่ผ่านมา การสอบบัญชีช่วยให้ตรวจงบการเงินอย่างเป็นระบบ แต่การมีผู้สอบบัญชีไม่ได้หมายความว่าพบทุจริตได้ทุกกรณี

ผู้บริจาคและประชาชนตรวจสอบได้แค่ไหน

ก่อนบริจาคสามารถขอดูชื่อจดทะเบียน วัตถุประสงค์ รายงานกิจกรรม และข้อมูลการใช้เงินจากมูลนิธิ เพื่อนำมาประกอบการตัดสินใจได้ หากมีข้อสงสัยควรถามให้ชัดว่าเงินบริจาครายการนั้นใช้เพื่ออะไร และมีหลักฐานหรือรายงานผลอย่างไร

นอกจากนี้ มาตรา 135 เปิดให้ผู้ประสงค์ตรวจเอกสารเกี่ยวกับมูลนิธิที่นายทะเบียนเก็บรักษาไว้ หรือขอคัดสำเนาเอกสาร ยื่นคำขอต่อนายทะเบียนตามหลักเกณฑ์และค่าธรรมเนียมที่กำหนด สิทธินี้หมายถึงเอกสารที่นายทะเบียนเก็บไว้ ไม่ได้แปลว่าประชาชนเข้าไปค้นเอกสารทุกชิ้นในสำนักงานมูลนิธิได้เอง

หน่วยงานอื่นอาจเข้ามาตรวจสอบตามอำนาจเฉพาะเรื่อง เช่น ตำรวจเมื่อมีเหตุอันควรสงสัยเกี่ยวกับความผิดอาญา หรือหน่วยงานภาษีในเรื่องที่อยู่ในอำนาจ แต่การรับเรื่องร้องเรียนไม่ได้หมายความว่ามีการกระทำผิดเกิดขึ้นแล้ว

ถ้าสงสัยว่ามูลนิธิทำผิด ควรเริ่มอย่างไร

เก็บข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ เช่น ชื่อมูลนิธิ วันที่บริจาค หลักฐานโอนเงิน ข้อความประชาสัมพันธ์ และรายละเอียดที่สงสัย จากนั้นติดต่อสำนักงานทะเบียนมูลนิธิในพื้นที่ที่มูลนิธิตั้งอยู่เพื่อสอบถามช่องทางยื่นเรื่อง หรือแจ้งตำรวจหากมีเหตุสงสัยว่าเป็นความผิดอาญา

การตั้งคำถามพร้อมหลักฐานช่วยให้หน่วยงานที่รับผิดชอบตรวจสอบต่อได้ ส่วนการกล่าวหาว่าใครทุจริตควรรอผลการตรวจสอบ เพราะยอดเงินหรือเอกสารที่เห็นเพียงบางส่วนอาจยังไม่บอกเรื่องทั้งหมด