พยาธิเดินทางขึ้นไปถึงสมองคนเราได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอได้ยินคำว่า “พยาธิขึ้นสมอง” หลายคนอาจนึกภาพพยาธิตัวยาวไต่จากท้องขึ้นไปบนหัว แล้วสงสัยว่ามันผ่านทางไหนขึ้นไปได้ ทั้งที่สมองอยู่ห่างจากลำไส้ตั้งไกล

เรื่องนี้เกิดขึ้นได้จริงกับพยาธิบางชนิด แต่เส้นทางและระยะของพยาธิแตกต่างกันไป จุดเริ่มต้นมักมาจากการรับไข่หรือตัวอ่อนเข้าสู่ร่างกายโดยไม่รู้ตัว และไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่มีพยาธิในลำไส้จะมีพยาธิในสมอง

คำตอบคือ ตัวอ่อนของพยาธิบางชนิดสามารถผ่านผนังลำไส้เข้าสู่กระแสเลือด แล้วเดินทางไปยังเนื้อเยื่อต่าง ๆ รวมถึงสมองได้ เมื่อไปถึงอาจเกิดเป็นถุงพยาธิหรือกระตุ้นให้เกิดการอักเสบ อาการที่ตามมาจึงขึ้นอยู่กับชนิดพยาธิและตำแหน่งที่ได้รับผลกระทบ

ตัวอย่างหนึ่งคือพยาธิตืดหมู

พยาธิตืดหมูมีวงจรชีวิตหลายระยะ ซึ่งเกี่ยวข้องกับโรคคนละแบบ หากกินเนื้อหมูดิบหรือสุกไม่ทั่วถึงที่มีตัวอ่อนอยู่ คนอาจติดพยาธิตืดตัวเต็มวัยในลำไส้ได้

ส่วนภาวะที่มีถุงตัวอ่อนในสมอง หรือที่เรียกว่าโรคพยาธิตืดหมูขึ้นสมอง เกิดจากการ กลืนไข่พยาธิตืดหมู ซึ่งอาจปนเปื้อนมากับอาหาร น้ำ หรือมือที่สัมผัสอุจจาระของคนที่มีพยาธิตัวเต็มวัยในลำไส้ ผู้มีพยาธิตัวเต็มวัยอาจรับไข่กลับเข้าสู่ร่างกายตัวเองได้ด้วย

หลังกลืนไข่เข้าไป ตัวอ่อนจะออกจากไข่ ผ่านผนังลำไส้และเดินทางไปตามกระแสเลือด จากนั้นอาจไปอยู่ในกล้ามเนื้อ ดวงตา หรือสมอง แล้วพัฒนาเป็นถุงตัวอ่อน ดังนั้น คนที่ไม่กินเนื้อหมูก็ยังติดเชื้อระยะนี้ได้ หากเผลอรับไข่พยาธิเข้าไป

พยาธิจากหอยก็เกี่ยวข้องกับสมองได้

อีกชนิดที่ควรรู้จักคือพยาธิปอดหนู คนอาจติดเชื้อจากการกินหอยหรือทากที่มีตัวอ่อนแบบดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง รวมถึงเผลอกินหอยหรือทากตัวเล็ก ๆ ที่ปะปนมากับผักสด ตัวอ่อนสามารถเดินทางไปยังระบบประสาทและทำให้เยื่อหุ้มสมองอักเสบได้

พยาธิชนิดนี้ไม่ได้ทำให้ทุกคนมีอาการรุนแรงเท่ากัน บางคนอาจปวดศีรษะ คลื่นไส้ หรือมีอาการทางระบบประสาท และอาการเหล่านี้เกิดจากโรคอื่นได้เช่นกัน จึงวินิจฉัยจากอาการอย่างเดียวไม่ได้

เมื่อไรควรไปโรงพยาบาล

หากมีอาการชัก ปวดศีรษะรุนแรง โดยเฉพาะร่วมกับไข้ คอแข็ง ซึม สับสน อ่อนแรง หรือการมองเห็นเปลี่ยนไป ควรไปโรงพยาบาลทันที และแจ้งแพทย์หากเคยกินอาหารดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง รวมถึงประวัติเดินทางและระยะเวลาที่เริ่มมีอาการ

แพทย์จะพิจารณาจากอาการและประวัติร่วมกับการตรวจที่เหมาะสม เช่น ตรวจเลือด ตรวจน้ำไขสันหลัง หรือเอกซเรย์คอมพิวเตอร์และเอ็มอาร์ไอสมองตามข้อบ่งชี้ การรักษาไม่เหมือนกันทุกชนิดและทุกระยะ บางกรณีต้องใช้ยาลดการอักเสบหรือยาควบคุมอาการชักร่วมด้วย จึงไม่ควรซื้อยาถ่ายพยาธิมากินเองเมื่อสงสัยว่ามีพยาธิในสมอง

การลดความเสี่ยงเริ่มได้จากการล้างมือด้วยสบู่หลังเข้าห้องน้ำและก่อนจับอาหาร ใช้น้ำสะอาด ล้างผักให้ทั่วและตรวจดูหอยหรือทากที่อาจติดมา รวมถึงปรุงเนื้อหมู หอย และสัตว์น้ำให้สุกทั่วถึง การป้องกันหลายทางร่วมกันช่วยลดโอกาสรับทั้งไข่และตัวอ่อนของพยาธิเข้าสู่ร่างกาย