ภาวะเลือดเป็นกรดเกิดจากอะไรและมีอาการอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ได้ยินหมอบอกว่า “เลือดเป็นกรด” แล้วอาจนึกถึงอาหารรสเปรี้ยวหรือน้ำที่ดื่มเข้าไป แต่คำนี้เกี่ยวข้องกับสมดุลภายในร่างกาย และอาจเกิดขึ้นระหว่างที่ป่วยด้วยโรคอื่นอยู่ก่อนแล้ว

ภาวะเลือดเป็นกรด หรือ acidosis เกิดเมื่อร่างกายมีกรดสะสมมากเกินไป สูญเสียสารที่ช่วยปรับสมดุลกรด หรือระบายคาร์บอนไดออกไซด์ออกได้ไม่เพียงพอ จนสมดุลกรดด่างผิดปกติ ภาวะนี้มีได้หลายระดับ บางกรณีรุนแรงและต้องรักษาโดยเร็ว

เลือดแดงตามปกติมีค่า pH ประมาณ 7.35–7.45 หากต่ำกว่า 7.35 แสดงว่าเลือดมีความเป็นกรดมากกว่าปกติ แม้ตัวเลขยังมากกว่า 7 อยู่ก็ตาม แพทย์จะดูผลตรวจร่วมกับอาการและสาเหตุ ไม่ตัดสินจากความรู้สึกหรือรสอาหาร

สาเหตุหลักมีสองกลุ่ม

1. เกิดจากกระบวนการเผาผลาญ ร่างกายอาจสร้างกรดมากขึ้น ขับกรดออกได้น้อยลง หรือสูญเสียไบคาร์บอเนตซึ่งช่วยรักษาสมดุล ตัวอย่างได้แก่ โรคไต ภาวะกรดคีโตนจากเบาหวาน ท้องเสียรุนแรงหรือยาวนาน และภาวะเจ็บป่วยรุนแรงบางชนิดที่ทำให้กรดแลกติกสะสม

ผู้เป็นเบาหวานที่ขาดอินซูลินอาจเกิดภาวะกรดคีโตนได้ อาการที่พบร่วมกันได้ เช่น กระหายน้ำ ปัสสาวะบ่อย คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง หายใจลึกหรือเร็ว และลมหายใจมีกลิ่นคล้ายผลไม้ ภาวะนี้เป็นเหตุฉุกเฉิน แม้บางคนจะมีอาการไม่ครบทุกข้อ

2. เกิดจากการหายใจ หากหายใจระบายคาร์บอนไดออกไซด์ออกได้ไม่เพียงพอ ก๊าซนี้จะสะสมและทำให้เลือดมีความเป็นกรดมากขึ้น สาเหตุอาจเกี่ยวข้องกับโรคปอดรุนแรง การกดการหายใจจากยาบางชนิด หรือปัญหาของกล้ามเนื้อที่ใช้หายใจ

อาการที่พบได้

อาการแตกต่างกันตามสาเหตุและความรุนแรง บางคนเหนื่อย อ่อนเพลีย คลื่นไส้ หรือหายใจเร็วและลึก บางคนปวดศีรษะ ง่วง หรือสับสน อาการเหล่านี้พบในโรคอื่นได้เช่นกัน จึงใช้วินิจฉัยด้วยตัวเองไม่ได้

ถ้ามีอาการหายใจลำบากมาก ซึม สับสน หมดสติ หรือมีอาการทรุดลงเร็ว ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที หรือโทร 1669 หากต้องการความช่วยเหลือฉุกเฉิน โดยเฉพาะผู้เป็นเบาหวานที่อาเจียนร่วมกับหายใจลึกเร็วหรือซึม ไม่ควรรอดูอาการที่บ้าน

ตรวจและรักษาอย่างไร

แพทย์อาจตรวจแก๊สในเลือดเพื่อดูค่า pH และคาร์บอนไดออกไซด์ ร่วมกับตรวจสารเกลือแร่ การทำงานของไต น้ำตาล หรือสารคีโตนตามอาการ ผลเหล่านี้ช่วยแยกชนิดของความผิดปกติและหาต้นเหตุ

การรักษาขึ้นอยู่กับสาเหตุ เช่น ให้สารน้ำและอินซูลินในผู้ที่มีภาวะกรดคีโตนจากเบาหวาน ดูแลการหายใจเมื่อระบายคาร์บอนไดออกไซด์ได้ไม่ดี หรือรักษาโรคไตและโรคอื่นที่เป็นต้นเหตุ ผู้ป่วยบางรายอาจต้องรักษาในโรงพยาบาลและติดตามผลเลือดอย่างใกล้ชิด

อาหารรสเปรี้ยวไม่ได้ทำให้คนทั่วไปเกิดภาวะเลือดเป็นกรดโดยตรง และการดื่มน้ำด่างหรือกินเบกกิ้งโซดาเองไม่ใช่วิธีรักษาต้นเหตุ หากได้รับแจ้งว่ามีผลเลือดผิดปกติ ควรนำผลไปปรึกษาแพทย์เพื่อทำความเข้าใจว่าเกิดจากอะไรและต้องดูแลต่ออย่างไร