เชื้อดื้อยาปฏิชีวนะเกิดขึ้นได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเจ็บคอหรือมีน้ำมูก บางคนอาจนึกถึงยาปฏิชีวนะที่เคยกินแล้วอาการดีขึ้น แต่พอได้ยินคำว่า “เชื้อดื้อยา” ก็อดสงสัยไม่ได้ว่า กินยาบ่อย ๆ แล้วร่างกายจะชินกับยาจนรักษาไม่หายหรือเปล่า

เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับทั้งตัวเชื้อ ยาที่ใช้ และโอกาสที่เชื้อจะแพร่กระจาย เพราะแบคทีเรียแต่ละตัวไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด แม้จะอยู่ในกลุ่มเดียวกันก็ตาม

เชื้อดื้อยาเกิดเมื่อแบคทีเรียมีคุณสมบัติที่ช่วยให้รอดจากยาปฏิชีวนะ แล้วเพิ่มจำนวนหรือส่งต่อความสามารถนั้นได้ สิ่งที่ดื้อคือแบคทีเรีย ไม่ใช่ร่างกายของเรา ส่วนการใช้ยาเกินจำเป็นหรือใช้อย่างไม่เหมาะสมช่วยเร่งปัญหานี้

แบคทีเรียรอดจากยาได้อย่างไร

แบคทีเรียอาจมีความเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรม หรือได้รับยีนดื้อยาจากแบคทีเรียตัวอื่น เมื่อใช้ยาปฏิชีวนะ เชื้อที่ไวต่อยาอาจถูกฆ่าหรือหยุดการเจริญเติบโต ขณะที่เชื้อซึ่งมีคุณสมบัติต้านยาบางตัวอยู่รอดและเพิ่มจำนวนต่อไปได้

ยิ่งมีการใช้ยาโดยไม่จำเป็น ก็ยิ่งเพิ่มแรงคัดเลือกให้เชื้อที่ทนยามีโอกาสเหลือรอดและแพร่กระจาย ทั้งนี้การใช้ยาที่จำเป็นก็อาจสร้างแรงคัดเลือกได้เช่นกัน จึงต้องชั่งประโยชน์และความเสี่ยงให้เหมาะกับการติดเชื้อแต่ละครั้ง

แบคทีเรียไม่ได้ดื้อยาทุกชนิดพร้อมกันเสมอไป เชื้อบางชนิดอาจดื้อต่อยาตัวหนึ่ง แต่ยังรักษาด้วยอีกตัวได้ ในบางกรณีแพทย์อาจส่งตัวอย่างตรวจเพาะเชื้อและทดสอบความไวต่อยา เพื่อช่วยเลือกยาที่เหมาะสม

ทำไมเป็นหวัดแล้วไม่ได้ยาปฏิชีวนะ

หวัดและไข้หวัดใหญ่เกิดจากไวรัส ยาปฏิชีวนะจึงไม่ช่วยกำจัดสาเหตุ ส่วนโรคที่เกิดจากแบคทีเรียก็ไม่ได้จำเป็นต้องใช้ยาปฏิชีวนะทุกกรณี การตรวจอาการและประเมินโดยบุคลากรทางการแพทย์จึงสำคัญกว่าการตัดสินใจจากชื่ออาการเพียงอย่างเดียว

การกินยาโดยไม่จำเป็นยังอาจทำให้เกิดผลข้างเคียง เช่น ผื่นหรือท้องเสีย และรบกวนแบคทีเรียที่มีประโยชน์ในร่างกายได้ด้วย ในทางกลับกัน หากแพทย์ประเมินว่าจำเป็น ยาปฏิชีวนะก็เป็นยาสำคัญที่ช่วยรักษาการติดเชื้อรุนแรงได้

ใช้ยาอย่างไรให้เหมาะสม

• ใช้ยาปฏิชีวนะเมื่อแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์ประเมินว่าจำเป็น และใช้ตามคำแนะนำเรื่องขนาดและระยะเวลา

• ไม่แบ่งยาให้คนอื่น และไม่นำยาที่เหลือจากครั้งก่อนมากินเอง เพราะโรคและยาที่เหมาะสมอาจต่างกัน

• หากลืมกินยา มีผลข้างเคียง หรืออยากหยุดยาก่อนกำหนด ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนปรับยาเอง

• ลดโอกาสติดเชื้อด้วยการล้างมือ เตรียมอาหารให้สะอาด และรับวัคซีนตามคำแนะนำ

เชื้อดื้อยาสามารถแพร่จากคนหนึ่งไปสู่อีกคนได้ ผู้ที่ไม่เคยกินยาปฏิชีวนะบ่อยก็อาจติดเชื้อดื้อยาได้เช่นกัน เมื่อการติดเชื้อรักษายากขึ้น แพทย์อาจต้องใช้ยาทางเลือกหรือตรวจเพิ่มเติม และผู้ป่วยบางรายอาจต้องนอนโรงพยาบาลนานขึ้น

การรักษายาปฏิชีวนะให้ยังมีประสิทธิภาพจึงเริ่มได้จากเรื่องใกล้ตัว คือใช้เมื่อมีข้อบ่งชี้ ใช้ตามคำแนะนำ และช่วยกันป้องกันการแพร่เชื้อ