สนธิสัญญาแวร์ซายกับการสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้าลองเปิดหนังสือประวัติศาสตร์สงครามโลกครั้งที่หนึ่ง เรามักเห็นช่วงเวลาเขียนไว้ว่า ค.ศ. 1914–1918 แต่เมื่ออ่านเรื่องสนธิสัญญาแวร์ซาย กลับพบว่ามีการลงนามในปี 1919 แล้วสงครามสิ้นสุดปีไหนกันแน่?

ความต่างอยู่ที่ว่าเรากำลังพูดถึงการหยุดรบ หรือการทำข้อตกลงสันติภาพอย่างเป็นทางการ สองเหตุการณ์นี้เกิดห่างกันหลายเดือน และยังมีขั้นตอนหลังการลงนามอีกด้วย

การสู้รบหลักกับเยอรมนีหยุดลงเมื่อ 11 พฤศจิกายน 1918 ส่วนสนธิสัญญาแวร์ซายลงนามเมื่อ 28 มิถุนายน 1919 และมีผลบังคับใช้เมื่อ 10 มกราคม 1920 ดังนั้นการบอกว่าสนธิสัญญาแวร์ซายยุติสงครามในปี 1919 พอจะสื่อความหมายโดยรวมได้ แต่ควรแยกวันลงนามออกจากวันที่หยุดรบและวันที่สนธิสัญญามีผล

หยุดยิงก่อน แล้วจึงเจรจาสันติภาพ

วันที่ 11 พฤศจิกายน 1918 เยอรมนีตกลงสงบศึกกับฝ่ายสัมพันธมิตร การสู้รบในแนวรบด้านตะวันตกจึงยุติลง หลังจากดำเนินมายาวนานกว่าสี่ปี วันที่นี้จึงถูกจดจำอย่างกว้างขวางว่าเป็นวันสิ้นสุดการสู้รบของสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง

แต่ข้อตกลงสงบศึกมีหน้าที่หยุดการรบและกำหนดเงื่อนไขระหว่างรอการจัดการปัญหาหลังสงคราม ยังต้องมีการเจรจาเรื่องดินแดน กองทัพ ความเสียหาย และความสัมพันธ์ระหว่างรัฐต่อไป

การประชุมสันติภาพที่ปารีสเริ่มขึ้นในเดือนมกราคม 1919 ผู้นำจากประเทศฝ่ายชนะเข้ามากำหนดเงื่อนไข โดยสหรัฐอเมริกา อังกฤษ ฝรั่งเศส และอิตาลีมีบทบาทสำคัญ ก่อนที่ผู้แทนเยอรมนีและฝ่ายสัมพันธมิตรจะลงนามในสนธิสัญญา ณ พระราชวังแวร์ซายเมื่อวันที่ 28 มิถุนายนปีเดียวกัน

ข้อตกลงเปลี่ยนอะไรบ้าง

สนธิสัญญากำหนดให้เยอรมนีเสียดินแดนบางส่วนในยุโรปและดินแดนโพ้นทะเล จำกัดกำลังทหาร และรับภาระชดใช้ความเสียหายจากสงคราม นอกจากนี้ยังมีบทบัญญัติจัดตั้งสันนิบาตชาติ ซึ่งเป็นความพยายามสร้างกลไกระหว่างประเทศเพื่อช่วยรักษาสันติภาพ

เงื่อนไขเหล่านี้ส่งผลต่อการเมืองและเศรษฐกิจของเยอรมนี และกลายเป็นประเด็นถกเถียงอย่างหนักในเวลาต่อมา อย่างไรก็ตาม การเกิดสงครามโลกครั้งที่สองมีหลายปัจจัย จึงไม่อาจอธิบายได้ด้วยสนธิสัญญาฉบับเดียว

แวร์ซายไม่ใช่สนธิสัญญาฉบับเดียว

แวร์ซายเป็นข้อตกลงสันติภาพกับเยอรมนี ส่วนประเทศอื่นที่ร่วมรบฝ่ายเดียวกับเยอรมนีมีสนธิสัญญาแยกต่างหาก เช่น สนธิสัญญาแซ็ง-แฌร์แม็งกับออสเตรีย การจัดระเบียบหลังสงครามจึงไม่ได้เสร็จสิ้นพร้อมกันทุกประเทศในวันเดียว

ยังมีข้อแตกต่างระหว่างประเทศด้วย สหรัฐอเมริกาลงนามในสนธิสัญญาแวร์ซายแต่ไม่ได้ให้สัตยาบัน และต่อมาทำข้อตกลงสันติภาพแยกกับเยอรมนี เหตุการณ์นี้ช่วยให้เห็นว่าการเปลี่ยนจากสงครามสู่สันติภาพมีรายละเอียดทางการทูตมากกว่าวันที่เพียงวันเดียว

เมื่อต้องตอบแบบสั้น ๆ ปี 1918 คือปีที่การสู้รบหลักหยุดลง ปี 1919 คือปีที่ลงนามสนธิสัญญาแวร์ซาย และปี 1920 คือปีที่สนธิสัญญาฉบับนั้นมีผลบังคับใช้ การจำทั้งสามช่วงช่วยให้เข้าใจว่าทำไมตัวเลขที่พบในหนังสือแต่ละเล่มจึงอาจต่างกัน โดยไม่ได้หมายความว่าทุกเล่มขัดแย้งกันเสมอไป