สมองขณะฝันทำงานมากกว่าตอนตื่นจริงหรือ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บางคืนเราฝันเหมือนได้ไปเดินในที่แปลกๆ เจอคนคุ้นหน้า หรือวิ่งหนีอะไรสักอย่าง พอลืมตาตื่นขึ้นมาก็ยังจำความรู้สึกได้ชัด ทั้งที่ตลอดเวลานั้นตัวเรานอนอยู่บนเตียง

เมื่อความฝันดูมีภาพ มีเสียง และมีอารมณ์ จึงชวนให้สงสัยว่าสมองกำลังทำงานหนักกว่าตอนตื่นหรือเปล่า เรื่องนี้นักวิจัยพยายามหาคำตอบด้วยการวัดคลื่นไฟฟ้าสมองและปลุกอาสาสมัครขึ้นมาถามถึงประสบการณ์ที่เพิ่งเกิดขึ้น

คำตอบคือ ยังสรุปไม่ได้ว่าสมองหรือคลื่นสมองขณะฝันทำงานมากกว่าตอนตื่นโดยรวม ช่วงหลับบางระยะมีรูปแบบคลื่นคล้ายตอนตื่น และสมองบางส่วนอาจมีกิจกรรมสูง แต่ผลเปรียบเทียบขึ้นอยู่กับว่าดูสมองส่วนไหน วัดอะไร และเทียบกับช่วงตื่นแบบใด

คลื่นสมองบอกอะไรเราได้บ้าง

เครื่องตรวจคลื่นไฟฟ้าสมอง หรือ EEG ใช้ขั้วไฟฟ้าที่วางบนหนังศีรษะบันทึกสัญญาณไฟฟ้าซึ่งสัมพันธ์กับการทำงานร่วมกันของเซลล์ประสาท นักวิจัยดูได้ทั้งความถี่และขนาดของคลื่น รวมถึงตำแหน่งที่ตรวจพบ

แต่คำว่า “คลื่นแรงกว่า” หรือ “คลื่นเร็วกว่า” ไม่ได้แปลตรงตัวว่าสมองทั้งก้อนทำงานหนักกว่าเสมอไป คลื่นแต่ละช่วงสะท้อนรูปแบบการทำงานที่ต่างกัน การเปรียบเทียบจึงต้องระบุให้ชัดว่ากำลังวัดสัญญาณชนิดไหน

ทำไมช่วงหลับฝันจึงดูคล้ายตอนตื่น

ระหว่างคืน ร่างกายจะสลับผ่านการหลับหลายระยะ หนึ่งในนั้นคือช่วง REM ซึ่งดวงตาเคลื่อนไหวอย่างรวดเร็วใต้เปลือกตา และมักเป็นช่วงที่เมื่อตื่นขึ้นมาแล้วเล่าความฝันได้ชัดเจน คลื่นสมองในระยะนี้มีลักษณะบางอย่างใกล้เคียงกับตอนตื่น ขณะที่กล้ามเนื้อส่วนใหญ่คลายตัวและเคลื่อนไหวน้อยลง

ความคล้ายกันนี้ไม่ได้หมายความว่าทุกส่วนของสมองทำงานเท่ากันหรือมากกว่าตอนตื่น งานทบทวนด้านประสาทวิทยาพบว่า บริเวณที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์และการประมวลผลบางอย่างมีกิจกรรมสูงในช่วง REM ขณะที่บริเวณสมองส่วนหน้าบางส่วนซึ่งเกี่ยวข้องกับการควบคุมความคิดและการวางแผนมีกิจกรรมน้อยกว่าช่วงตื่นที่กำลังทำงานซึ่งต้องใช้เป้าหมาย

งานเปรียบเทียบ EEG ระหว่าง REM กับการตื่นอย่างสงบยังพบว่า คลื่นความถี่ต่ำเพิ่มขึ้นในบางบริเวณ แต่คลื่นความถี่สูงโดยรวมลดลง ตัวอย่างนี้ช่วยให้เห็นว่าคำตอบอาจต่างกันได้ แม้จะใช้เครื่องมือชนิดเดียวกัน

ความฝันไม่ได้เกิดเฉพาะช่วง REM

คนเราฝันได้ในระยะหลับที่ไม่ใช่ REM ด้วย งานวิจัยที่บันทึกคลื่นสมองแล้วปลุกผู้เข้าร่วมมาสอบถามพบว่า ทั้งในช่วง REM และช่วงที่ไม่ใช่ REM การรายงานว่ามีประสบการณ์ฝันสัมพันธ์กับการลดลงของคลื่นความถี่ต่ำในบริเวณด้านหลังของเปลือกสมอง เมื่อเทียบกับช่วงที่ผู้เข้าร่วมรายงานว่าไม่มีประสบการณ์

ผลนี้ช่วยให้นักวิจัยเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างรูปแบบคลื่นกับการฝัน แต่การศึกษาต้องอาศัยสิ่งที่ผู้เข้าร่วมจำและเล่าหลังตื่น จึงไม่ได้หมายความว่าเครื่องตรวจอ่านเรื่องราวในฝันออกมาได้ทั้งหมด

ครั้งต่อไปที่ตื่นจากฝันแล้วรู้สึกเหมือนเพิ่งผ่านเหตุการณ์มาจริงๆ สิ่งที่พูดได้อย่างมั่นใจคือ สมองไม่ได้หยุดทำงานขณะเราหลับ เพียงแต่รูปแบบและตำแหน่งการทำงานเปลี่ยนไปตามระยะการนอน ส่วนคำกล่าวว่าตอนฝันสมองทำงานมากกว่าตอนตื่นเสมอนั้น กว้างเกินกว่าหลักฐานจะยืนยันได้