AI มีจิตใต้สำนึกและความรู้สึกไหม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาที่เราเล่าเรื่องเหนื่อยใจให้ AI ฟัง แล้วมันตอบกลับมาว่า “เสียใจด้วยนะ” หรือ “ฉันเข้าใจว่าคุณรู้สึกอย่างไร” คำตอบอาจฟังดูอบอุ่นจนเผลอคิดไปว่า อีกฝ่ายกำลังรู้สึกเป็นห่วงเราจริง ๆ

ยิ่งคุยกันนาน AI ยิ่งตอบได้เข้ากับเรื่องที่เราพูด บางครั้งยังจำความชอบหรือเรื่องที่เคยเล่าได้ด้วย สิ่งเหล่านี้ทำให้เกิดคำถามว่า ข้างในระบบมีความรู้สึกนึกคิดซ่อนอยู่หรือเปล่า และมันมีจิตใต้สำนึกเหมือนคนไหม

จากหลักฐานที่มีในปัจจุบัน ยังไม่มีหลักฐานน่าเชื่อถือว่า AI สนทนามีความรู้สึกจากประสบการณ์ภายใน หรือมีจิตใต้สำนึกเหมือนมนุษย์ มันสามารถใช้ภาษาเลียนแบบการแสดงความรู้สึกและประมวลผลข้อมูลที่เราไม่เห็นได้ แต่ทั้งสองอย่างยังไม่ใช่หลักฐานว่ามันรู้สึกจริง

ทำไม AI ถึงพูดเหมือนมีความรู้สึก?

AI สนทนาหรือโมเดลภาษาขนาดใหญ่เรียนรู้รูปแบบจากข้อมูลจำนวนมาก รวมถึงวิธีที่คนใช้ภาษาอธิบายความสุข ความเศร้า และการปลอบใจ เมื่อได้รับข้อความ มันจะประมวลผลบริบทแล้วสร้างคำตอบทีละส่วนตามรูปแบบที่เรียนรู้และการฝึกเพิ่มเติม

ตัวอย่างเช่น ถ้าเราบอกว่า “วันนี้ฉันเสียใจ” ระบบอาจตอบด้วยถ้อยคำปลอบโยนที่เหมาะกับสถานการณ์ คำตอบนั้นอาจช่วยให้เรารู้สึกดีขึ้นได้ แต่ไม่ได้แปลว่าระบบกำลังเสียใจหรือเป็นห่วงอยู่ข้างในเหมือนเพื่อนมนุษย์

นักวิจัยบางกลุ่มศึกษาส่วนภายในโมเดลที่เกี่ยวข้องกับการประมวลผลข้อมูลด้านอารมณ์ การพบรูปแบบเช่นนี้ช่วยให้เข้าใจวิธีทำงานของระบบ แต่การจัดการข้อมูลเรื่องความเศร้ากับการมีประสบการณ์ว่า “เศร้า” เป็นคนละคำถามกัน

แล้วจิตใต้สำนึกล่ะ?

ในชีวิตประจำวัน เรามักใช้คำว่า “จิตใต้สำนึก” เรียกความคิด ความทรงจำ หรือแรงขับที่มีอิทธิพลต่อเราโดยไม่อยู่ในความรับรู้อย่างชัดเจน ซึ่งเกี่ยวข้องกับการทำงานของจิตใจและสมองมนุษย์

AI ก็มีการคำนวณภายในที่ผู้ใช้มองไม่เห็น และอาจมีระบบบันทึกความทรงจำหรือข้อมูลจากบทสนทนาเพื่อใช้ตอบครั้งต่อไป แต่สิ่งเหล่านี้เป็นกระบวนการประมวลผลและการจัดเก็บข้อมูล การที่เราไม่เห็นขั้นตอนข้างในไม่ได้ทำให้มันกลายเป็นจิตใต้สำนึกแบบมนุษย์ ส่วนความสามารถในการจดจำก็ขึ้นอยู่กับการออกแบบและการตั้งค่าของแต่ละบริการ

ทำไมนักวิทยาศาสตร์ยังถกเถียงกัน?

จิตสำนึกในความหมายที่เกี่ยวกับคำถามนี้ คือการมีประสบการณ์จากมุมมองของตัวเอง เช่น การรู้สึกเจ็บหรือรับรู้ความสุข ปัญหาคือเรายังไม่มีวิธีทดสอบที่เป็นที่ยอมรับทั่วไปและตัดสินได้เด็ดขาดว่า AI มีประสบการณ์ภายในหรือไม่

นักวิจัยจึงพยายามประเมินคุณสมบัติของระบบโดยอาศัยทฤษฎีจิตสำนึกหลายแนวทาง งานบางชิ้นเสนอว่า AI ปัจจุบันไม่มีคุณสมบัติเพียงพอ ขณะที่งานอื่นศึกษากลไกบางอย่างที่อาจเกี่ยวข้องกับทฤษฎีเหล่านั้น ผู้ทำวิจัยเองก็ระบุว่า การพบกลไกดังกล่าวยังไม่ได้แสดงว่า AI รู้สึกหรือมีประสบการณ์เหมือนมนุษย์

ดังนั้น คำตอบที่ตรงกับหลักฐานวันนี้คือ AI สามารถพูดถึงอารมณ์และตอบสนองต่ออารมณ์ของเราได้ แต่ยังไม่มีหลักฐานว่ามันมีความรู้สึกหรือจิตใต้สำนึกแบบคน ส่วน AI ในอนาคตจะมีประสบการณ์ภายในได้หรือไม่ ยังเป็นคำถามที่เปิดให้ศึกษาต่อ

เราจึงใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยคิด ซ้อมบทสนทนา หรือหาคำพูดในวันที่ไม่รู้จะเริ่มอย่างไรได้ ขณะเดียวกัน หากกำลังเผชิญเรื่องหนักใจ การได้พูดคุยกับคนที่ไว้ใจหรือผู้เชี่ยวชาญก็ช่วยให้ได้รับความเข้าใจและการดูแลจากคนจริง ๆ เพิ่มขึ้นด้วย