ฝุ่นในอากาศมีขนาดอะไรบ้าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาแสงแดดส่องผ่านหน้าต่าง เราอาจเห็นจุดเล็ก ๆ ลอยอยู่ในอากาศ แต่ฝุ่นที่มองเห็นเป็นเพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น ยังมีอนุภาคขนาดเล็กกว่านั้นมากซึ่งมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า และสามารถเข้าสู่ร่างกายพร้อมลมหายใจได้

คำว่า PM ที่เห็นในรายงานคุณภาพอากาศ ย่อมาจาก particulate matter หมายถึงอนุภาคของแข็งและหยดของเหลวขนาดเล็กที่แขวนลอยอยู่ในอากาศ ส่วนตัวเลขด้านหลังบอกขนาดสูงสุดโดยประมาณของอนุภาคในกลุ่มนั้น หน่วยที่ใช้คือไมโครเมตร โดย 1 ไมโครเมตรเท่ากับหนึ่งในล้านส่วนของเมตร

ขนาดที่มักพูดถึงมีตั้งแต่ฝุ่นหยาบ PM10 ฝุ่นละเอียด PM2.5 ไปจนถึงฝุ่นละเอียดมากที่เล็กกว่า 0.1 ไมโครเมตร นอกจากนี้ยังมีอนุภาคที่ใหญ่กว่า 10 ไมโครเมตร ซึ่งพบได้ในฝุ่นทั่วไปเช่นกัน

ฝุ่นขนาดใหญ่กว่า 10 ไมโครเมตร เช่น ฝุ่นดินหรือเม็ดทรายขนาดเล็กบางส่วน มักตกลงสู่พื้นได้เร็วกว่าอนุภาคขนาดเล็ก และเมื่อสูดเข้าไป อนุภาคจำนวนมากจะติดอยู่บริเวณจมูกหรือลำคอ แต่ก็ยังทำให้ระคายเคืองได้

PM10 คือกลุ่มอนุภาคที่มีขนาดไม่เกิน 10 ไมโครเมตร พบได้จากฝุ่นถนน งานก่อสร้าง และกิจกรรมทางการเกษตร อนุภาคขนาดนี้เล็กพอที่จะผ่านจมูกและลำคอเข้าไปในทางเดินหายใจได้ โดยส่วนที่มีขนาดมากกว่า 2.5 ถึง 10 ไมโครเมตร มักเรียกว่าฝุ่นหยาบ

PM2.5 คืออนุภาคที่มีขนาดไม่เกิน 2.5 ไมโครเมตร มีแหล่งกำเนิดได้จากการเผาไหม้ เช่น ควันไฟและไอเสีย รวมถึงเกิดจากสารก๊าซทำปฏิกิริยากันในอากาศ อนุภาคกลุ่มนี้เข้าไปได้ลึกถึงส่วนล่างของปอด และอนุภาคบางส่วนอาจเข้าสู่กระแสเลือดได้ การสัมผัสสัมพันธ์กับผลกระทบต่อระบบหายใจและหัวใจ

PM1 หมายถึงอนุภาคที่มีขนาดไม่เกิน 1 ไมโครเมตร จึงเป็นส่วนหนึ่งของ PM2.5 ส่วนฝุ่นละเอียดมาก หรือ ultrafine particles มักหมายถึงอนุภาคที่เล็กกว่า 0.1 ไมโครเมตร พบได้จากกระบวนการเผาไหม้และไอเสียเช่นกัน ขนาดที่เล็กทำให้อนุภาคเหล่านี้เข้าไปถึงส่วนลึกของปอดได้

ตัวเลขเหล่านี้เป็น ขนาดที่ซ้อนกัน ไม่ใช่ฝุ่นคนละกอง กล่าวคือ PM10 รวม PM2.5 อยู่ด้วย และ PM2.5 ก็รวม PM1 และอนุภาคที่เล็กกว่านั้น การวัดในทางวิชาการใช้ขนาดเชิงอากาศพลศาสตร์ ซึ่งอธิบายพฤติกรรมการเคลื่อนที่ของอนุภาคในอากาศ จึงไม่ใช่การวัดความกว้างด้วยไม้บรรทัดโดยตรง

อีกเรื่องที่สับสนกันได้คือ ตัวเลขในชื่อ PM บอกขนาด ส่วนค่าที่รายงานเป็นไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรบอกความเข้มข้นหรือมวลของฝุ่นในอากาศหนึ่งปริมาตร เช่น PM2.5 ที่ 40 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ไม่ได้หมายความว่าฝุ่นแต่ละเม็ดมีขนาด 40 ไมโครเมตร

ในวันที่ค่าฝุ่นสูง ควรติดตามข้อมูลคุณภาพอากาศ ลดเวลาหรือความหนักของกิจกรรมกลางแจ้ง และหากจำเป็นต้องออกไป อาจใช้หน้ากากกรองอนุภาค เช่น N95 ที่สวมแนบสนิทกับใบหน้า ภายในบ้านลดควันจากการเผาหรือการปรุงอาหาร และใช้เครื่องฟอกอากาศที่เหมาะกับขนาดห้องหากมี

เด็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ และผู้ที่มีโรคหัวใจหรือโรคปอดควรระมัดระวังเป็นพิเศษ หากมีอาการผิดปกติ เช่น หายใจลำบากหรือเจ็บหน้าอก ควรไปพบแพทย์ทันที