วิกฤตต้มยำกุ้งคืออะไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลายคนเคยได้ยินผู้ใหญ่พูดถึงปี 2540 ว่าเป็นช่วงที่บริษัทปิดตัว คนตกงาน และหนี้เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ทั้งที่ก่อนหน้านั้นเศรษฐกิจไทยกำลังเติบโต มีอาคารและโครงการใหม่ผุดขึ้นมากมาย แล้วเกิดอะไรขึ้นในช่วงเวลาเพียงไม่กี่ปี?

วิกฤตต้มยำกุ้ง คือวิกฤตการเงินที่ปะทุขึ้นในประเทศไทยเมื่อปี 2540 หลังจากเศรษฐกิจสะสมหนี้และความเสี่ยงมาหลายปี จุดที่คนมักใช้เป็นหมุดหมายคือวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 เมื่อไทยเปลี่ยนมาใช้ระบบค่าเงินบาทลอยตัวแบบมีการจัดการ หลังจากนั้นเงินบาทอ่อนค่าลงมาก ธุรกิจที่มีหนี้ต่างประเทศจึงต้องใช้เงินบาทจำนวนมากขึ้นในการชำระหนี้

ชื่อวิกฤตต้มยำกุ้งเป็นชื่อเรียกวิกฤตที่เริ่มต้นในไทย ก่อนที่ความปั่นป่วนจะส่งต่อไปยังหลายประเทศในเอเชีย

ก่อนวิกฤตเกิดอะไรขึ้น?

ในช่วงที่เศรษฐกิจเติบโต เงินทุนจากต่างประเทศไหลเข้าไทยมาก ธุรกิจจำนวนหนึ่งกู้เงินจากต่างประเทศมาลงทุน โดยเฉพาะในอสังหาริมทรัพย์ เมื่อราคาที่ดินและอาคารสูงขึ้น ก็ยิ่งมีการลงทุนและปล่อยกู้เพิ่มขึ้น จนเกิดภาวะฟองสบู่

ปัญหาสำคัญอย่างหนึ่งคือการ กู้สั้นมาลงทุนยาว เช่น กู้เงินระยะสั้นจากต่างประเทศ แล้วนำมาใช้กับโครงการก่อสร้างที่ต้องใช้เวลาหลายปีกว่าจะสร้างรายได้ หากเจ้าหนี้ไม่ต่ออายุเงินกู้ ธุรกิจก็อาจหาเงินมาคืนไม่ทัน

ขณะนั้นไทยใช้อัตราแลกเปลี่ยนที่ค่อนข้างคงที่ ผู้กู้บางส่วนจึงมองความเสี่ยงจากค่าเงินต่ำเกินไป ต่อมาเมื่อการส่งออกชะลอ หนี้ต่างประเทศสูง และผู้ลงทุนเริ่มไม่มั่นใจ เงินทุนจึงไหลออก ค่าเงินบาทถูกกดดันอย่างหนัก ธนาคารแห่งประเทศไทยใช้เงินสำรองระหว่างประเทศเพื่อพยุงค่าเงิน แต่ท้ายที่สุดไม่สามารถรักษาระดับเดิมไว้ได้ จึงเปลี่ยนระบบอัตราแลกเปลี่ยนในวันที่ 2 กรกฎาคม 2540

ทำไมเงินบาทอ่อนแล้วหนี้จึงเพิ่ม?

ลองสมมติว่าบริษัทหนึ่งเป็นหนี้ 1 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หากอัตราแลกเปลี่ยนอยู่ที่ 25 บาทต่อดอลลาร์ จะต้องใช้เงิน 25 ล้านบาทเพื่อคืนเงินต้น แต่ถ้าค่าเงินเปลี่ยนเป็น 50 บาทต่อดอลลาร์ หนี้ก้อนเดิมจะต้องใช้ถึง 50 ล้านบาท โดยตัวอย่างนี้ยังไม่รวมดอกเบี้ยและค่าใช้จ่ายอื่น

จำนวนหนี้เป็นดอลลาร์ไม่ได้เพิ่มขึ้น แต่จำนวนเงินบาทที่ต้องนำไปแลกเพื่อชำระหนี้เพิ่มขึ้นมาก ธุรกิจที่มีรายได้เป็นเงินบาทและไม่ได้ป้องกันความเสี่ยงค่าเงินจึงได้รับผลกระทบหนัก บางแห่งขาดสภาพคล่อง ปิดกิจการ หรือไม่สามารถชำระหนี้ได้ และปัญหาก็ส่งต่อไปยังสถาบันการเงินที่ปล่อยกู้

กระทบคนทำงานอย่างไร?

เมื่อบริษัทลดขนาดหรือปิดกิจการ คนทำงานจำนวนมากตกงานหรือมีรายได้ลดลง ครอบครัวที่มีภาระผ่อนบ้าน ผ่อนรถ หรือดูแลคนในบ้านจึงต้องปรับตัว ขณะที่เศรษฐกิจโดยรวมเข้าสู่ภาวะถดถอยอย่างรุนแรง โดยกองทุนการเงินระหว่างประเทศระบุว่าเศรษฐกิจไทยหดตัวจริงมากกว่า 10% ในปี 2541

ไทยขอความช่วยเหลือทางการเงินระหว่างประเทศ โดยเมื่อวันที่ 20 สิงหาคม 2540 ไอเอ็มเอฟอนุมัติเงินกู้ภายใต้โครงการประมาณ 4,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของชุดความช่วยเหลือรวมประมาณ 17,200 ล้านดอลลาร์จากหลายแหล่ง โครงการมีมาตรการปรับเศรษฐกิจและปรับโครงสร้างภาคการเงินประกอบด้วย ไม่ใช่เงินทั้งหมดที่มาจากไอเอ็มเอฟเพียงแห่งเดียว

เรื่องนี้จึงไม่ได้เกิดจากเงินบาทอ่อนค่าเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลจากหนี้ต่างประเทศ การลงทุนเกินตัว ความเสี่ยงในระบบการเงิน และความเชื่อมั่นที่ลดลงสะสมร่วมกัน การลอยตัวค่าเงินบาทเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้ปัญหาปรากฏชัดและส่งผลต่อชีวิตคนจำนวนมาก บทเรียนที่ยังใช้ได้คือ ก่อนกู้หรือลงทุนควรดูด้วยว่าถ้ารายได้ลดลง ดอกเบี้ยเปลี่ยน หรือค่าเงินผันผวน จะยังรับภาระไหวหรือไม่