ทำไมจึงเรียกว่าวิกฤตฟองสบู่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คอนโดห้องหนึ่งเพิ่งเปิดขายไม่นาน ราคาก็ขยับขึ้น มีคนซื้อไปขายต่อ และมีคนอีกกลุ่มรีบซื้อตามเพราะกลัวว่าถ้ารอ ราคาจะสูงกว่านี้ ภาพแบบนี้ชวนให้สงสัยว่า เมื่อราคาสินทรัพย์ขึ้นต่อเนื่อง ทำไมบางครั้งจึงมีคนเตือนว่าอาจเกิด “วิกฤตฟองสบู่”

คำนี้ไม่ได้หมายถึงฟองสบู่จริง ๆ แต่เป็นการเปรียบเทียบกับสิ่งที่พองใหญ่ขึ้นและอาจแตกได้ ในทางเศรษฐกิจ ฟองสบู่คือภาวะที่ราคาสินทรัพย์สูงเกินกว่าปัจจัยพื้นฐานจะรองรับได้มาก และเมื่อความคาดหวังเปลี่ยน ราคาก็อาจลดลงอย่างรุนแรง จึงเรียกกันว่าฟองสบู่แตก

สินทรัพย์ที่เกิดฟองสบู่ได้มีหลายอย่าง เช่น บ้าน ที่ดิน หุ้น หรือสินทรัพย์อื่นที่ซื้อขายกันในตลาด สิ่งสำคัญคือราคาที่คนยอมจ่ายอาจถูกผลักขึ้นด้วยความหวังว่าจะขายต่อได้แพงขึ้น มากกว่าผลตอบแทนหรือประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับจากสินทรัพย์นั้น

ราคาพองขึ้นได้อย่างไร

ลองสมมติว่าคอนโดห้องหนึ่งราคา 2 ล้านบาท เมื่อมีคนสนใจซื้อและราคาขยับขึ้น ผู้ซื้อบางคนอาจเริ่มมองเห็นโอกาสทำกำไร จึงซื้อไว้โดยไม่ได้ตั้งใจอยู่เอง แต่หวังว่าจะขายให้คนถัดไปในราคาที่สูงกว่า

ถ้ามีคนจำนวนมากคิดคล้ายกัน ความต้องการซื้ออาจดันราคาขึ้นต่อ เมื่อเห็นคนอื่นทำกำไรได้ ก็อาจมีผู้ซื้อรายใหม่เข้ามาเพิ่ม บางคนถึงขั้นกู้เงินมาซื้อเพราะเชื่อว่าราคาจะขึ้นต่อไปเรื่อย ๆ

แต่ราคาที่สูงขึ้นไม่ได้แปลว่าเป็นฟองสบู่เสมอไป บ้านอาจแพงขึ้นเพราะมีรถไฟฟ้าเข้าถึง พื้นที่มีงานเพิ่ม หรือมีคนต้องการอยู่อาศัยจริงมากขึ้น การประเมินว่าราคาสูงเกินพื้นฐานหรือไม่จึงทำได้ยาก และไม่มีตัวเลขเส้นแบ่งที่ทุกคนเห็นตรงกัน

แล้วฟองสบู่แตกเกิดขึ้นตอนไหน

เมื่อผู้ซื้อเริ่มน้อยลง หรือคนในตลาดไม่มั่นใจว่าราคาจะขึ้นต่อ เจ้าของที่ต้องการขายอาจหาผู้ซื้อในราคาเดิมไม่ได้ บางรายจึงลดราคาเพื่อให้ขายออก หากมีคนเร่งขายพร้อมกันมาก ราคาก็อาจลดลงต่อเนื่อง

สมมติว่ามีคนกู้เงินซื้อคอนโดมา 3 ล้านบาท ต่อมาราคาตลาดลดเหลือ 2 ล้านบาท เจ้าของอาจขายขาดทุน และหากเงินที่ขายได้ไม่พอปิดยอดหนี้ ก็ยังต้องชำระส่วนที่เหลือตามสัญญา ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างเพื่อให้เห็นภาพ ไม่ใช่ราคาจากเหตุการณ์จริง

สำหรับคนที่ซื้อบ้านเพื่ออยู่อาศัยและยังผ่อนชำระไหว ราคาตลาดที่ลดลงไม่ได้ทำให้ต้องขายบ้านทันที แต่หากจำเป็นต้องขายในช่วงนั้น ก็อาจได้รับเงินน้อยกว่าที่คาดไว้

เมื่อไรจึงกลายเป็นวิกฤต

ฟองสบู่แตกไม่ได้กลายเป็นวิกฤตเศรษฐกิจทุกครั้ง ผลกระทบจะน่ากังวลมากขึ้นเมื่อมีการกู้ยืมจำนวนมาก และความเสียหายแพร่จากผู้ลงทุนไปยังธนาคาร ธุรกิจ และครัวเรือน

ตัวอย่างเช่น หากผู้กู้จำนวนมากชำระหนี้ไม่ไหว สถาบันการเงินอาจประสบปัญหาและระมัดระวังการปล่อยกู้มากขึ้น ธุรกิจที่ต้องใช้เงินทุนอาจขยายกิจการได้ยาก คนทำงานอาจได้รับผลกระทบจากการลดการจ้างงาน ผลจึงไม่ได้หยุดอยู่แค่คนที่ซื้อสินทรัพย์ในช่วงราคาแพง

ส่วนคำว่า “ฟองสบู่” มีประวัติการใช้ในความหมายทางการเงินย้อนไปถึงอังกฤษในปี ค.ศ. 1720 หลังราคาหุ้นของบริษัทเซาท์ซีพุ่งขึ้นและร่วงลงอย่างหนัก ชื่อนี้ยังถูกใช้มาจนถึงปัจจุบัน เพราะช่วยให้เห็นภาพของราคาที่พองตัวและอาจยุบลง เมื่อความคาดหวังที่เคยหนุนราคาเปลี่ยนไป