พระเทวทัตคือใครในพุทธประวัติ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อได้ยินชื่อพระเทวทัต หลายคนอาจนึกถึงเรื่องแผ่นดินสูบหรือเหตุการณ์ปล่อยช้างนาฬาคิรี แต่ก่อนจะมาถึงเรื่องเหล่านั้น พระเทวทัตเคยเป็นใคร และเหตุใดชื่อของท่านจึงถูกเล่าควบคู่กับพระพุทธเจ้าอยู่เสมอ?

ตามเรื่องเล่าในพระพุทธศาสนา พระเทวทัตเป็นพระญาติและเป็นภิกษุในสมัยพุทธกาล ต่อมาท่านปรารถนาจะเป็นผู้นำคณะสงฆ์ และเกิดความขัดแย้งกับพระพุทธเจ้า เรื่องของท่านจึงเกี่ยวข้องทั้งกับการพยายามทำร้ายพระพุทธเจ้าและการทำให้คณะสงฆ์แตกแยก

เรื่องราวเหล่านี้สืบทอดผ่านพระวินัยและคัมภีร์อธิบายพระพุทธศาสนา จึงควรอ่านในฐานะเรื่องเล่าทางศาสนา ส่วนรายละเอียดบางตอนมาจากคัมภีร์คนละชั้นกัน

จากพระญาติสู่ความขัดแย้ง

พระวินัยปิฎกเล่าว่า พระเทวทัตเคยทูลขอให้พระพุทธเจ้าทรงมอบคณะสงฆ์ให้ตนดูแล แต่พระพุทธเจ้าทรงปฏิเสธ หลังจากนั้นความขัดแย้งก็รุนแรงขึ้น โดยคัมภีร์เล่าถึงการว่าจ้างคนไปปลงพระชนม์ และการทำให้ก้อนหินกลิ้งลงมา ซึ่งสะเก็ดหินทำให้พระบาทของพระพุทธเจ้าห้อพระโลหิต

อีกเหตุการณ์ที่คนไทยคุ้นเคยคือเรื่อง ช้างนาฬาคิรี พระวินัยเล่าว่า พระเทวทัตสั่งให้ปล่อยช้างดุออกไปในทางที่พระพุทธเจ้ากำลังเสด็จมา แต่พระพุทธเจ้าทรงแผ่เมตตา ช้างจึงสงบลง เรื่องนี้มักถูกนำมาเล่าเพื่อให้เห็นพลังของเมตตาเมื่อเผชิญความรุนแรง

ข้อเสนอ 5 ข้อกับการแยกคณะสงฆ์

พระเทวทัตเสนอให้พระภิกษุทุกรูปปฏิบัติเคร่งครัดตลอดชีวิต 5 ข้อ ได้แก่ อยู่ป่า เที่ยวบิณฑบาต ใช้ผ้าบังสุกุล อยู่โคนไม้ และไม่ฉันปลาเนื้อ โดยให้ถือว่าผู้ไม่ทำตามมีโทษ

พระพุทธเจ้าไม่ทรงบังคับทุกข้อกับภิกษุทั้งหมด เช่น ผู้ใดประสงค์จะอยู่ป่าหรือใช้ผ้าบังสุกุลก็ทำได้ แต่ไม่จำเป็นต้องบังคับทุกคน และทรงอนุญาตให้อยู่โคนไม้เพียง 8 เดือน ส่วนปลาและเนื้อต้องบริสุทธิ์ตามเงื่อนไขที่ทรงกำหนด คือไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน และไม่สงสัยว่าเขาฆ่าเจาะจงเพื่อตน

จากนั้นพระเทวทัตนำข้อเสนอไปชักชวนผู้คนและภิกษุบางส่วน พระวินัยเล่าว่าเกิดการแยกกลุ่มสงฆ์ขึ้น ก่อนที่พระสารีบุตรและพระมหาโมคคัลลานะจะไปแสดงธรรมแก่ภิกษุเหล่านั้นและพากลับมา

เรื่องแผ่นดินสูบมาจากไหน

เรื่องเล่าว่าพระเทวทัตอาพาธและต้องการเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าเพื่อขอขมา แต่ถูกแผ่นดินสูบก่อนถึงพระองค์ ปรากฏในอรรถกถาธรรมบท ซึ่งเป็นคัมภีร์อธิบายเรื่องในพระธรรมบท ส่วนภาพการไปสู่อเวจีเป็นความเชื่อเรื่องผลของกรรมตามคำอธิบายในคัมภีร์นั้น

เมื่ออ่านเรื่องพระเทวทัต จึงเห็นได้ว่าใจความไม่ได้อยู่ที่ฉากจบเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงคำถามว่าความทะเยอทะยานและการใช้ข้อปฏิบัติสร้างความแตกแยกส่งผลต่อคนรอบข้างอย่างไร ขณะเดียวกัน ข้อเสนอให้ใช้ชีวิตเคร่งครัดบางอย่างก็ไม่ใช่สิ่งต้องห้ามสำหรับผู้สมัครใจ ประเด็นในเรื่องคือการนำมาบังคับทุกคนและใช้แบ่งแยกคณะสงฆ์