สารหนูเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไรและส่งผลอย่างไรต่อสุขภาพ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

น้ำใส ๆ หนึ่งแก้วกับข้าวที่กินอยู่ทุกวัน ดูเป็นเรื่องธรรมดาจนแทบไม่มีใครนึกถึงสารหนู ชื่อนี้มักทำให้นึกถึงยาพิษในข่าว แต่ในชีวิตจริง สารหนูอาจพบได้ตามธรรมชาติในดินและน้ำ รวมถึงเข้าสู่อาหารบางชนิดได้

คำถามคือ เมื่อพบสารหนูแล้วต้องกังวลแค่ไหน และเราจะรู้ได้อย่างไรว่าน้ำหรืออาหารที่กินอยู่มีความเสี่ยง

สารหนูที่น่าห่วงเป็นพิเศษคือสารหนูอนินทรีย์ ซึ่งอาจปนเปื้อนในน้ำใต้ดินและอาหาร การได้รับในปริมาณมากทำให้เกิดพิษเฉียบพลันได้ ส่วนการได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานานเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหลายชนิด รวมถึงมะเร็ง แต่การตรวจพบสารหนูเพียงอย่างเดียวไม่ได้บอกว่าผู้ได้รับจะป่วยทันที ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับชนิด ปริมาณ และระยะเวลาที่ได้รับ

องค์การอนามัยโลกระบุว่า สารหนูอนินทรีย์เป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ ขณะที่สารหนูอินทรีย์บางชนิดซึ่งพบมากในอาหารทะเลมีอันตรายน้อยกว่า จึงไม่ควรนำตัวเลขสารหนูรวมในอาหารทุกชนิดมาตัดสินว่ามีอันตรายเท่ากัน

น้ำบาดาลใสก็อาจมีสารหนูได้

สารหนูอาจละลายจากชั้นหินและดินลงสู่น้ำใต้ดินได้ตามธรรมชาติ บางพื้นที่อาจได้รับผลจากกิจกรรมของมนุษย์ด้วย น้ำที่ดูใสจึงไม่ได้ยืนยันว่าปลอดสารหนู วิธีที่เชื่อถือได้คือส่งตัวอย่างตรวจหาสารหนูโดยห้องปฏิบัติการ

องค์การอนามัยโลกกำหนดค่าแนะนำชั่วคราวสำหรับสารหนูในน้ำดื่มไว้ที่ 10 ไมโครกรัมต่อลิตร และแนะนำให้ลดระดับลงให้ต่ำที่สุดเท่าที่ทำได้ ค่านี้เป็นแนวทางประเมินคุณภาพน้ำ ไม่ได้หมายความว่าน้ำที่ต่ำกว่าค่านี้ไม่มีความเสี่ยงเลย

หากใช้น้ำบาดาลหรือน้ำจากบ่อส่วนตัวและสงสัยว่าพื้นที่มีการปนเปื้อน ควรติดต่อหน่วยงานสาธารณสุขหรือหน่วยงานท้องถิ่นเพื่อสอบถามการตรวจน้ำ ระหว่างรอผลให้ใช้น้ำจากแหล่งที่ตรวจสอบแล้วสำหรับดื่มและปรุงอาหาร การต้มน้ำไม่ได้กำจัดสารหนู ส่วนเครื่องกรองต้องเลือกชนิดที่ระบุว่าสามารถลดสารหนูได้ และดูแลเปลี่ยนไส้กรองตามคำแนะนำ

ข้าวและอาหารทะเลต้องมองต่างกัน

ข้าวสามารถดูดซึมสารหนูจากดินและน้ำที่ใช้เพาะปลูกได้ หน่วยงานด้านสารพิษของสหรัฐฯ ระบุว่าข้าวมักมีความเข้มข้นของสารหนูสูงกว่าธัญพืชบางชนิด เช่น ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์ แต่ปริมาณจริงแตกต่างกันตามแหล่งปลูกและสภาพการผลิต

สถาบันประเมินความเสี่ยงแห่งเยอรมนีแนะนำว่าไม่จำเป็นต้องเลิกกินข้าว แต่ควรกินอาหารและธัญพืชให้หลากหลาย สำหรับเด็กเล็ก ไม่ควรให้อาหารหรือเครื่องดื่มที่ทำจากข้าวเป็นอาหารเพียงชนิดเดียว ควรสลับกับอาหารที่เหมาะสมตามวัย

ส่วนอาหารทะเลมักมีสารหนูอินทรีย์ชนิดที่มีพิษต่ำเป็นสัดส่วนมาก การเห็นผลตรวจสารหนูรวมสูงจึงต้องดูด้วยว่าพบสารหนูชนิดใดและมีปริมาณเท่าไร ก่อนสรุปว่าอาหารนั้นอันตราย

อาการแบบไหนควรพบแพทย์

การได้รับสารหนูปริมาณสูงแบบเฉียบพลันอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง และท้องเสีย หากสงสัยว่าตนเองหรือคนใกล้ตัวเพิ่งได้รับสารหนู โดยเฉพาะเมื่อมีอาการ ให้รีบไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669 ในกรณีฉุกเฉิน พร้อมนำภาชนะหรือข้อมูลสารที่สงสัยไปให้แพทย์หากทำได้อย่างปลอดภัย ไม่ควรทำให้อาเจียนเอง

สำหรับผู้ที่ได้รับสารหนูอนินทรีย์ระดับสูงต่อเนื่องหลายปี อาจพบสีผิวเปลี่ยนหรือมีผิวหนังหนาตัวบริเวณฝ่ามือและฝ่าเท้า และมีความเสี่ยงมะเร็งผิวหนัง ปอด และกระเพาะปัสสาวะเพิ่มขึ้น อาการเหล่านี้เกิดจากสาเหตุอื่นได้เช่นกัน จึงต้องให้แพทย์ประเมินร่วมกับประวัติการสัมผัส

ถ้ากังวลว่าได้รับสารหนูจากน้ำ งาน หรืออาหาร ควรแจ้งแพทย์ว่าอาจสัมผัสจากอะไรและนานเพียงใด แพทย์จะพิจารณาการตรวจที่เหมาะสม โดยประวัติการกินอาหารทะเลก็มีความสำคัญต่อการแปลผลตรวจบางชนิด

สิ่งที่เริ่มทำได้คือรู้แหล่งน้ำที่บ้าน ตรวจน้ำเมื่อมีเหตุสงสัย และกินอาหารให้หลากหลาย วิธีเหล่านี้ช่วยลดโอกาสได้รับสารหนูโดยไม่ต้องตื่นตระหนกกับอาหารทุกมื้อ