ทำไมสัตว์ต่างสปีชีส์จึงผสมพันธุ์กันได้ยาก

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นสัตว์สองชนิดที่รูปร่างคล้ายกัน หลายคนอาจเคยสงสัยว่าถ้าเอามาเลี้ยงด้วยกัน สัตว์ทั้งคู่จะมีลูกด้วยกันได้ไหม แล้วลูกที่เกิดมาจะมีหน้าตาแบบไหน

คำตอบมีหลายช่วง ตั้งแต่สัตว์ทั้งคู่ยอมจับคู่กันหรือไม่ เซลล์สืบพันธุ์ปฏิสนธิกันได้หรือเปล่า ไปจนถึงตัวอ่อนจะเติบโตเป็นลูกที่แข็งแรงและมีลูกต่อได้ไหม แต่ละขั้นตอนมีโอกาสเกิดอุปสรรคได้ทั้งนั้น

สัตว์ต่างสปีชีส์บางคู่ผสมกันและมีลูกได้ โดยเฉพาะคู่ที่มีความใกล้ชิดทางวิวัฒนาการ เพียงแต่หลายคู่มีความแตกต่างสะสมมากพอที่จะขัดขวางการสืบพันธุ์ ส่วนลูกผสมที่เกิดมาได้ก็ไม่ได้มีลูกต่อได้ทุกตัว

ตัวอย่างที่คุ้นเคยคือ ล่อ ซึ่งเกิดจากลาตัวผู้ผสมกับม้าตัวเมีย ลูกที่เกิดมาเติบโตและใช้งานได้ แต่ล่อส่วนใหญ่เป็นหมัน จึงมักไม่มีลูกต่อ

บางคู่ไม่เริ่มจับคู่กันตั้งแต่แรก

สัตว์แต่ละชนิดมีวิธีหาคู่ของตัวเอง บางชนิดใช้เสียงร้อง บางชนิดใช้กลิ่น สีสัน หรือท่าทางเกี้ยวพาราสี แม้จะอยู่ใกล้กันก็อาจไม่ตอบสนองต่อสัญญาณของอีกชนิดหนึ่ง นอกจากนี้ยังอาจหากินคนละพื้นที่ หรือมีฤดูผสมพันธุ์ไม่ตรงกัน จึงแทบไม่มีโอกาสพบกันในเวลาที่พร้อมสืบพันธุ์

ต่อให้พยายามผสมพันธุ์กัน ความแตกต่างของขนาดหรืออวัยวะสืบพันธุ์ก็อาจทำให้ผสมกันไม่ได้ และหากเซลล์สืบพันธุ์มาเจอกันแล้ว ก็ยังต้องผ่านขั้นตอนที่อสุจิจับและเข้าสู่ไข่ได้สำเร็จ ซึ่งอาจเกิดขึ้นไม่ได้เมื่อกลไกของทั้งคู่เข้ากันไม่ดี

ปฏิสนธิแล้วก็ยังต้องพัฒนาเป็นตัว

เมื่อตัวอ่อนเริ่มเติบโต ยีนจากพ่อและแม่ต้องทำงานร่วมกันเพื่อควบคุมการแบ่งเซลล์และสร้างอวัยวะ หากคำสั่งทางพันธุกรรมบางส่วนเข้ากันไม่ได้ ตัวอ่อนอาจหยุดพัฒนาหรือไม่สามารถเติบโตจนเกิดเป็นลูกได้

แม้ลูกผสมจะเกิดมาและดูแข็งแรง ก็ยังมีอีกขั้นคือการสร้างไข่หรืออสุจิ ในขั้นตอนนี้โครโมโซมที่ได้รับจากพ่อและแม่ต้องจับคู่และแยกตัวอย่างเหมาะสม หากโครโมโซมแตกต่างกันมาก การสร้างเซลล์สืบพันธุ์อาจติดขัดจนลูกผสมเป็นหมัน

อย่างไรก็ตาม จำนวนโครโมโซมไม่ใช่ตัวตัดสินเพียงอย่างเดียว โครงสร้างและการจัดเรียงของโครโมโซม รวมถึงการทำงานร่วมกันของยีนก็มีส่วนสำคัญ สัตว์ที่มีจำนวนโครโมโซมเท่ากันจึงไม่ได้หมายความว่าจะมีลูกด้วยกันได้เสมอไป

ในทางกลับกัน ลูกผสมบางชนิดสามารถมีลูกต่อได้ งานศึกษาปลาหนามบางกลุ่มพบว่ามีคู่ที่แยกจากกันด้านการสืบพันธุ์ในธรรมชาติ แต่เมื่อผสมในการทดลอง ลูกผสมบางคู่สามารถมีลูกต่อได้ แสดงให้เห็นว่าอุปสรรคอาจอยู่ที่พฤติกรรมหรือสภาพแวดล้อม มากกว่าการที่ยีนเข้ากันไม่ได้ทั้งหมด

ดังนั้นคำว่า “ต่างสปีชีส์” ไม่ได้เป็นกำแพงที่เหมือนกันทุกคู่ บางคู่ไม่จับคู่กัน บางคู่ปฏิสนธิไม่ได้ บางคู่มีลูกได้แต่ลูกเป็นหมัน และบางคู่ก็มีลูกที่สืบพันธุ์ต่อได้ การดูว่าผสมข้ามชนิดได้หรือไม่จึงต้องดูว่าสัตว์คู่นั้นผ่านแต่ละขั้นตอนไปได้แค่ไหน