กฎหมายไทยกันผู้ต้องหาไว้เป็นพยานได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาอ่านข่าวคดีที่มีผู้เกี่ยวข้องหลายคน บางครั้งเราจะได้ยินว่าเจ้าหน้าที่เตรียม “กันผู้ต้องหาไว้เป็นพยาน” แล้วคำถามก็ตามมาทันทีว่า คนที่ถูกกล่าวหาว่าเกี่ยวข้องกับคดี กลายมาเป็นพยานได้อย่างไร และเมื่อให้ข้อมูลแล้วจะไม่ถูกดำเนินคดีเลยหรือเปล่า

เรื่องนี้ต้องแยกก่อนว่าเป็นคดีประเภทใด เพราะขั้นตอนในคดีอาญาทั่วไปกับคดีทุจริตที่อยู่ในอำนาจของ ป.ป.ช. มีฐานกฎหมายและผู้ตัดสินใจต่างกัน

ประเทศไทยมีกระบวนการกันผู้เกี่ยวข้องหรือผู้ต้องหาบางรายไว้เป็นพยานได้ แต่การให้ข้อมูลไม่ได้ทำให้บุคคลนั้นได้รับสิทธิไม่ถูกฟ้องโดยอัตโนมัติ ต้องดูอำนาจของหน่วยงาน ขั้นตอน และคำสั่งที่เกิดขึ้นในคดีนั้นด้วย

คดีอาญาทั่วไปทำอย่างไร

กรมสอบสวนคดีพิเศษอธิบายแนวทางไว้ว่า ในคดีที่มีผู้เกี่ยวข้องหลายคน พนักงานสอบสวนอาจเห็นว่าจำเป็นต้องกันผู้ต้องหารายหนึ่งไว้เป็นพยาน เพื่อให้ได้ข้อมูลที่สำคัญต่อการดำเนินคดีกับผู้ต้องหารายอื่น

ตัวอย่างเช่น คดีสมมติที่มีคนวางแผน คนสั่งการ และคนช่วยดูต้นทาง หากหลักฐานที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอจะดำเนินคดีกับทุกคน และไม่อาจหาหลักฐานอื่นมาแทนได้ ผู้ช่วยดูต้นทางซึ่งรู้เห็นเหตุการณ์และไม่ใช่ตัวการสำคัญ อาจเป็นคนที่เจ้าหน้าที่พิจารณาเสนอให้กันเป็นพยาน

ตามแนวทางที่กรมสอบสวนคดีพิเศษอธิบาย พนักงานสอบสวนต้องทำสำนวนพร้อมความเห็นเสนอให้อัยการสั่งไม่ฟ้องผู้ต้องหารายนั้น โดยระบุเหตุผลความจำเป็น จากนั้นเป็นหน้าที่ของพนักงานอัยการที่จะพิจารณาสั่งคดี หากอัยการเห็นควรกันไว้เป็นพยานและมีคำสั่งไม่ฟ้อง จึงดำเนินการสอบถ้อยคำบุคคลนั้นในฐานะพยานต่อไป

จุดที่ต้องระวังคือ การที่เจ้าหน้าที่บอกว่าจะกันใครไว้เป็นพยาน ยังไม่เท่ากับมีคำสั่งไม่ฟ้องแล้ว กรมสอบสวนคดีพิเศษระบุว่า หากอัยการยังไม่ได้สั่งไม่ฟ้อง บุคคลนั้นยังอาจถูกฟ้องได้ และแม้มีคำสั่งไม่ฟ้องแล้ว ผลทางกฎหมายก็ต้องพิจารณาตามข้อเท็จจริงและขั้นตอนของคดี ไม่ควรเข้าใจว่าเป็นการยกเว้นความรับผิดทุกกรณีตลอดไป

คดีทุจริตของ ป.ป.ช. มีกฎหมายเฉพาะ

สำหรับคดีที่อยู่ในขอบเขตของกฎหมาย ป.ป.ช. มาตรา 135 แห่งพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริต พ.ศ. 2561 เปิดทางให้คณะกรรมการ ป.ป.ช. พิจารณากันบุคคลที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการกระทำผิดไว้เป็นพยานโดยไม่ดำเนินคดีได้ หากบุคคลนั้นให้ถ้อยคำ แจ้งเบาะแส หรือให้ข้อมูลสำคัญที่ใช้เป็นหลักฐานในการวินิจฉัยชี้มูลการกระทำผิดของเจ้าพนักงานของรัฐหรือผู้ถูกกล่าวหารายอื่น ทั้งนี้ต้องเป็นไปตามหลักเกณฑ์และเงื่อนไขที่กำหนด

เอกสารเผยแพร่ของ ป.ป.ช. อธิบายว่า เมื่อคณะกรรมการมีมติกันบุคคลไว้เป็นพยานตามมาตรานี้แล้ว กฎหมายห้ามดำเนินคดีอาญาหรือดำเนินการทางวินัยกับบุคคลนั้นในเรื่องที่กันไว้เป็นพยาน ขอบเขตดังกล่าวจึงต้องอ่านคู่กับข้อเท็จจริงและมติในเรื่องนั้น ไม่ใช่ใบรับรองว่าจะไม่ถูกดำเนินคดีในเรื่องอื่นทั้งหมด

การกันไว้เป็นพยานยังต่างจาก การคุ้มครองพยาน เรื่องแรกเกี่ยวกับสถานะและการดำเนินคดี ส่วนเรื่องหลังเกี่ยวกับความปลอดภัยและการช่วยเหลือพยาน ซึ่งมีหลักเกณฑ์ของตนเอง บุคคลที่ได้รับการกันเป็นพยานในคดี ป.ป.ช. อาจได้รับความคุ้มครองตามที่กฎหมายกำหนดด้วย

ผู้ต้องหาควรรู้อะไรก่อนให้การ

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 134/4 กำหนดให้แจ้งผู้ต้องหาก่อนสอบปากคำว่า มีสิทธิให้การหรือไม่ก็ได้ และมีสิทธิให้ทนายความหรือบุคคลที่ตนไว้วางใจเข้าฟังการสอบปากคำ ถ้อยคำที่ให้ไว้อาจถูกใช้เป็นพยานหลักฐานในการพิจารณาคดีได้

ส่วนมาตรา 135 ของประมวลกฎหมายฉบับเดียวกัน ห้ามพนักงานสอบสวนให้คำมั่นสัญญา ขู่เข็ญ หลอกลวง ใช้กำลัง หรือกระทำโดยมิชอบเพื่อจูงใจให้ผู้ต้องหาให้การ มาตรานี้เป็นคนละฉบับและคนละเรื่องกับมาตรา 135 ของกฎหมาย ป.ป.ช. ที่กล่าวถึงข้างต้น

ถ้ามีการเสนอว่าจะกันไว้เป็นพยาน สิ่งที่ควรถามให้ชัดคือ ขณะนั้นตนมีสถานะใด หน่วยงานใดมีอำนาจตัดสินใจ มีคำสั่งหรือมติแล้วหรือยัง และผลคุ้มครองครอบคลุมเรื่องใด การปรึกษาทนายความก่อนให้ถ้อยคำหรือก่อนลงลายมือชื่อในเอกสารช่วยให้เข้าใจสิทธิและผลที่อาจตามมาได้

เหตุผลที่กระบวนการนี้มีอยู่ก็เพื่อให้เจ้าหน้าที่เข้าถึงข้อเท็จจริงที่อาจหาได้ยากจากคนวงนอก แต่ข้อมูลจากผู้มีส่วนเกี่ยวข้องย่อมต้องตรวจสอบประกอบกับหลักฐานอื่นด้วย การเป็นพยานไม่ได้ทำให้คำพูดของบุคคลนั้นกลายเป็นข้อเท็จจริงที่ศาลต้องเชื่อโดยอัตโนมัติ