ประเพณีลอยกระทงเริ่มมาตั้งแต่เมื่อไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอถึงคืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง เรามักเห็นผู้คนถือกระทงใบตองไปที่ริมแม่น้ำ บางคนไปกับครอบครัว บางคนตั้งใจขอขมาพระแม่คงคา ส่วนหลายคนอาจจำเรื่องนางนพมาศประดิษฐ์กระทงถวายพระร่วงได้ตั้งแต่สมัยเรียน

แต่ถ้าย้อนถามว่า คนเริ่มลอยกระทงกันครั้งแรกเมื่อไร เรื่องนี้มีคำตอบต่างจากที่หลายคนคุ้นเคยอยู่พอสมควร

ยังไม่มีหลักฐานที่ระบุได้แน่ชัดว่าประเพณีลอยกระทงเริ่มต้นเมื่อไร กรมส่งเสริมวัฒนธรรมระบุว่า ไม่พบชื่อ “ลอยกระทง” ในศิลาจารึกสมัยสุโขทัยและเอกสารร่วมสมัย แม้จะพบข้อความเรื่อง “เผาเทียนเล่นไฟ” ก็ยังใช้ยืนยันไม่ได้ว่าเป็นการลอยกระทงแบบที่เรารู้จักในปัจจุบัน

แล้วเรื่องนางนพมาศมาจากไหน

เรื่องที่เล่าว่านางนพมาศประดิษฐ์กระทงรูปดอกบัวถวายพระร่วง ปรากฏอยู่ในหนังสือ ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ หรือที่รู้จักกันในชื่อเรื่องนางนพมาศ หนังสือเล่มนี้วางฉากไว้ในสมัยสุโขทัย แต่มีการศึกษาที่เห็นว่าแต่งขึ้นภายหลัง ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

หนังสือจากสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานซึ่งกล่าวถึงงานเสวนาร่วมกับคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ อธิบายว่า หลักฐานที่มีไม่พบการลอยกระทงแบบในเรื่องนางนพมาศเมื่อครั้งสุโขทัย ส่วนบทความประวัติศาสตร์ของโครงการโคฮีตะระบุว่า มีข้อพิจารณาจากภาษาและเนื้อหาที่ชี้ไปยังช่วงรัชกาลที่ 3 หรือรัชกาลที่ 4

ดังนั้น เรื่องนางนพมาศเป็นเรื่องเล่าสำคัญที่ผูกพันกับประเพณี แต่ยังนำมาใช้เป็นหลักฐานยืนยันไม่ได้ว่าเธอเป็นผู้คิดกระทงคนแรกในสมัยสุโขทัย

มีหลักฐานเก่าแก่แค่ไหน

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมอธิบายว่า ผู้คนในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีความเชื่อและพิธีกรรมเกี่ยวกับธรรมชาติและน้ำมายาวนาน อีกทั้งในสมัยอยุธยาก็มีหลักฐานพระราชพิธีทางน้ำอยู่ในกฎมณเทียรบาล สิ่งเหล่านี้ช่วยให้เห็นความสำคัญของน้ำต่อผู้คนและราชสำนัก แต่ไม่อาจนับอายุพิธีเหล่านั้นเป็นอายุของกระทงแบบปัจจุบันได้โดยตรง

สำหรับกระทงใบตอง กรมส่งเสริมวัฒนธรรมยกบันทึกในพระราชพงศาวดารรัชกาลที่ 3 ว่า กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพทรงแต่งกระทงเล่นทุกปี นั่นทำให้กล่าวได้ว่า อย่างน้อยในสมัยรัชกาลที่ 3 ก็มีการทำกระทงในราชสำนักกรุงเทพฯ แล้ว โดยรัชกาลนี้อยู่ในช่วง พ.ศ. 2367–2394 แต่บันทึกดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าประเพณีเพิ่งเกิดขึ้นเป็นครั้งแรกในยุคนั้น

เมื่อเวลาผ่านไป รูปแบบและความนิยมของงานเปลี่ยนแปลงและแพร่หลายออกไป กรมส่งเสริมวัฒนธรรมประเมินว่าการลอยกระทงเป็นที่นิยมทั่วประเทศราว พ.ศ. 2500 หรือก่อนหน้านั้นไม่นาน

ทำไมแต่ละคนจึงลอยกระทง

ความหมายของการลอยกระทงไม่ได้มีคำอธิบายเดียว บางคนลอยเพื่อระลึกถึงบุญคุณและขอขมาน้ำ บางคนตั้งจิตบูชาตามความเชื่อทางพุทธศาสนา หรือมองว่าเป็นการปล่อยสิ่งไม่ดีออกไป ขณะที่บางครอบครัวถือโอกาสมาใช้เวลาร่วมกันในงานประจำปี

ไม่ว่าเราจะลอยด้วยเหตุผลไหน เรื่องที่ทำร่วมกันได้คือช่วยลดขยะ เลือกกระทงขนาดเล็ก ใช้วัสดุธรรมชาติเท่าที่จำเป็น ไม่ใส่พลาสติกหรือลวด และลอยในจุดที่มีผู้จัดเก็บหลังงาน เพราะแม้วัสดุธรรมชาติจะย่อยสลายได้ หากมีจำนวนมากก็อาจส่งผลต่อคุณภาพน้ำได้เช่นกัน

หมายเหตุ: ภาพ ต้องแก้ไข เนื่องจากมีลักษณะคล้ายตัวอักษรบนศิลา