ทำไมประเทศไทยยังเผชิญน้ำท่วมซ้ำซาก

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอเข้าฤดูฝน เรามักเห็นภาพคล้ายกันอีกครั้ง บ้านถูกน้ำล้อม รถวิ่งผ่านถนนไม่ได้ คนในพื้นที่ต้องย้ายของขึ้นที่สูง ขณะที่อีกหลายคนช่วยกันส่งข้าว น้ำดื่ม และถุงยังชีพไปให้

ความช่วยเหลือเหล่านี้จำเป็นมากสำหรับคนที่กำลังเดือดร้อน แต่พอน้ำลด คำถามเดิมก็มักกลับมาอีกว่า ทำไมบางพื้นที่ต้องเจอกับเรื่องนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทั้งที่รู้กันมานานว่าฝนจะมา

คำตอบคือ มีการแก้ปัญหาอยู่ แต่หลายพื้นที่ยังแก้ได้ไม่ครบทั้งระบบ น้ำท่วมแต่ละแห่งมีสาเหตุต่างกัน ตั้งแต่ฝนตกหนัก น้ำในแม่น้ำล้นตลิ่ง ไปจนถึงน้ำทะเลหนุน ขณะเดียวกันการใช้ที่ดิน ระบบระบายน้ำ และการทำงานของหลายหน่วยงานก็มีผลต่อความเสียหายด้วย จึงไม่มีโครงการเดียวที่แก้ได้ทุกพื้นที่

ฝนตกเท่ากัน ทำไมบางแห่งท่วมหนักกว่า?

ลองนึกถึงถนนที่สองข้างทางเต็มไปด้วยอาคารและพื้นคอนกรีต เมื่อฝนตก น้ำซึมลงดินได้น้อยลง จึงไหลไปรวมกันในท่อและคลอง หากฝนลงมามากกว่าที่ระบบจะรับไหว น้ำก็เอ่อขึ้นบนถนนและเข้าบ้านเรือน

บางชุมชนอยู่ในพื้นที่ต่ำใกล้แม่น้ำ ต่อให้ฝนในชุมชนหยุดแล้ว ก็ยังอาจต้องรอน้ำจากพื้นที่ตอนบนไหลผ่าน ส่วนพื้นที่ใกล้ทะเลอาจระบายน้ำออกได้ช้าลงเมื่อน้ำทะเลหนุน แต่ละแห่งจึงต้องดูเส้นทางน้ำจริง ไม่ใช่เห็นน้ำท่วมแล้วเลือกวิธีเดียวกันทั้งหมด

การก่อสร้างก็มีส่วนได้เช่นกัน ถนนที่ยกสูง คันกั้นน้ำ หรือสิ่งปลูกสร้างบางแห่งอาจช่วยพื้นที่ด้านหนึ่ง แต่หากออกแบบโดยไม่ดูทางไหลของน้ำ ก็อาจทำให้น้ำขังอีกด้าน นักผังเมืองที่ให้สัมภาษณ์ไทยพีบีเอสจึงเสนอให้วางแผนถนน ทางน้ำ และการใช้ที่ดินร่วมกันทั้งพื้นที่

แล้วทำไมสร้างเขื่อน ขุดคลอง หรือติดเครื่องสูบน้ำเพิ่มไปเลยไม่ได้?

ทั้งสามอย่างอาจช่วยได้ หากเลือกเหมาะกับพื้นที่และมีการดูแลต่อเนื่อง แต่ก็มีข้อจำกัด เขื่อนต้องเผื่อพื้นที่รับน้ำในหน้าฝน ขณะเดียวกันก็ต้องเก็บน้ำไว้ใช้ในหน้าแล้ง ส่วนคลองและเครื่องสูบน้ำต้องมีทางรับน้ำต่อ หากปลายทางเต็มหรือระดับน้ำด้านนอกสูง การระบายก็ทำได้ยากขึ้น

การขุดลอกก็ต้องดูว่าจุดนั้นเป็นคอขวดจริงหรือไม่ และจะส่งผลต่อพื้นที่ด้านล่างอย่างไร เพราะการเร่งน้ำออกจากจุดหนึ่งอาจเพิ่มภาระให้อีกจุดได้ โครงการจึงควรมีข้อมูลรองรับทั้งประโยชน์ ผลกระทบ และค่าดูแลหลังสร้างเสร็จ

ธนาคารโลกระบุในรายงานเรื่องน้ำท่วมและภัยแล้งของไทยเมื่อปี 2566 ว่า ประเทศไทยมีความคืบหน้าในการรับมือ แต่ยังมีปัญหาเรื่องการทำงานที่กระจายอยู่หลายหน่วยงาน รวมถึงข้อจำกัดด้านงบประมาณและบุคลากร ซึ่งกระทบต่อการดูแลโครงสร้างพื้นฐานที่ใช้งานมานาน รายงานเสนอให้ประเมินความคุ้มค่าของมาตรการ และใช้ทั้งสิ่งก่อสร้าง ระบบเตือนภัย และการปรับตัวของชุมชนควบคู่กัน

เรื่องนี้อธิบายได้ว่าทำไมการอนุมัติโครงการหนึ่งจึงไม่ใช่จุดจบของงาน ต่อให้มีประตูน้ำหรือเครื่องสูบน้ำแล้ว ก็ต้องมีคนตรวจสภาพ ซ่อมบำรุง กำหนดว่าใครสั่งเปิดปิด และประสานข้อมูลกับพื้นที่ข้างเคียงก่อนเกิดเหตุ

พื้นที่รับน้ำเป็นคำถามที่เลี่ยงไม่ได้

เวลาน้ำมีมาก ย่อมต้องมีพื้นที่ให้น้ำอยู่หรือไหลผ่าน การเก็บพื้นที่ชุ่มน้ำ ทำแก้มลิง หรือกำหนดทางน้ำหลากอาจช่วยลดความเสียหายได้ แต่ที่ดินเหล่านั้นมักมีเจ้าของ มีชุมชน หรือใช้ทำกินอยู่แล้ว จึงไม่ใช่แค่ขีดเส้นบนแผนที่แล้วให้คนในพื้นที่รับภาระ

ข้อเสนอของนักผังเมืองที่ไทยพีบีเอสสัมภาษณ์จึงพูดถึงการชดเชยผู้เสียประโยชน์ในพื้นที่รับน้ำด้วย หากสังคมต้องการให้พื้นที่หนึ่งช่วยรับน้ำเพื่อปกป้องพื้นที่อื่น คนที่ได้รับผลกระทบก็ควรมีส่วนร่วมตัดสินใจและได้รับการดูแลอย่างเป็นธรรม

เริ่มแก้ตรงไหนได้บ้าง?

แต่ละพื้นที่ควรเปิดข้อมูลให้เห็นตรงกันก่อนว่า น้ำมาจากไหน ไหลผ่านตรงไหน และจุดใดท่วมซ้ำ จากนั้นจึงเลือกวิธีที่เหมาะ เช่น ดูแลท่อและคลองที่มีอยู่ ปรับจุดกีดขวาง เพิ่มพื้นที่หน่วงน้ำ ควบคุมการก่อสร้างในจุดเสี่ยง และแจ้งเตือนให้คนมีเวลาย้ายของหรืออพยพ

ตัวอย่างหนึ่งคือแนวทางทำงานร่วมกันในจังหวัดเชียงใหม่ที่ไทยพีบีเอสรายงานเมื่อปี 2569 หลังน้ำท่วมใหญ่ปี 2567 หน่วยงานและนักวิจัยนำข้อมูลมาใช้วางแผนและทำแผนที่เสี่ยงร่วมกัน แนวทางนี้ช่วยให้การเตรียมตัวมีข้อมูลชัดขึ้น แม้ยังต้องติดตามผลในระยะยาวต่อไป

ส่วนการบริจาคยังมีความหมายเสมอในวันที่คนขาดอาหาร ยา หรือที่พัก แต่คนที่บ้านท่วมย่อมต้องการมากกว่าการได้รับของหลังเกิดเหตุ พวกเขาควรรู้ด้วยว่าก่อนฝนรอบหน้า จะมีใครรับผิดชอบจุดเสี่ยงใด ใช้งบทำอะไร เสร็จเมื่อไร และถ้าน้ำยังมาเกินกำลังป้องกัน จะได้รับคำเตือนและความช่วยเหลืออย่างไร

เราอาจหยุดฝนหนักทุกครั้งไม่ได้ แต่ลดความเสียหายได้ หากวางแผนตามสภาพพื้นที่ ดูแลสิ่งที่สร้างไว้ และทำให้คนที่ต้องอยู่กับน้ำมีส่วนร่วมตั้งแต่ก่อนเกิดเหตุ ไม่ใช่รอให้พวกเขาเก็บบ้านใหม่ทุกปี