ที่มาและความหมายของชื่อ 77 จังหวัดไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเขียนที่อยู่ เราอาจเขียนชื่อจังหวัดตัวเองมานับครั้งไม่ถ้วน แต่พอลองถามว่าทำไมถึงเรียกชื่อนี้ บางจังหวัดก็ตอบได้ทันที บางจังหวัดกลับมีเรื่องเล่าหลายแบบจนเลือกไม่ถูก

ชื่อเหล่านี้มีทั้งชื่อเมืองเก่า ชื่อแม่น้ำ ภูเขา พืช ตลอดจนชื่อที่ตั้งขึ้นให้เป็นมงคล ส่วนกรุงเทพมหานคร แม้มีรูปแบบการปกครองพิเศษ ก็รวมอยู่ในการนับพื้นที่ระดับจังหวัด 77 แห่ง

ความหมายของคำกับประวัติการตั้งชื่อไม่จำเป็นต้องเป็นเรื่องเดียวกัน เช่น ชื่อที่แปลว่าเมืองทอง ไม่ได้ยืนยันว่าเคยพบทองที่นั่น รายการนี้จึงระบุว่าเป็นความหมายตามคำ ชื่อที่สืบทอด หรือข้อสันนิษฐานเท่าที่แยกได้ สำหรับบางจังหวัดยังไม่พบหลักฐานเพียงพอจะฟันธงที่มา

ก–ช

1. กรุงเทพมหานคร — ชื่อทางการขึ้นต้นด้วยคำว่า “กรุงเทพมหานคร” มีความหมายว่าเมืองใหญ่แห่งเทพ เป็นนามของราชธานีที่สถาปนาในสมัยรัชกาลที่ 1

2. กระบี่ — มีเรื่องเล่าว่าพบดาบโบราณ จึงเรียกกระบี่ซึ่งหมายถึงดาบ แต่เป็นคำบอกเล่าที่ไม่อาจยืนยันได้แน่ชัด

3. กาญจนบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองทอง

4. กาฬสินธุ์ — ตามคำหมายถึงสายน้ำดำ ชื่อเกี่ยวข้องกับลำน้ำในท้องถิ่น

5. กำแพงเพชร — ชื่อเมืองโบราณ แปลตามคำได้ว่ากำแพงที่แข็งแกร่งดังเพชร แต่ไม่ควรตีความว่าเป็นกำแพงทำจากเพชร

6. ขอนแก่น — มีคำบอกเล่าว่าเกี่ยวกับขอนไม้แก่นใหญ่ แต่ที่มายังมีหลายคำอธิบาย

7. จันทบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองพระจันทร์ สืบทอดชื่อเมืองเก่าในบริเวณนี้

8. ฉะเชิงเทรา — เป็นชื่อเก่าที่มีข้อสันนิษฐานหลายทาง รวมถึงความเชื่อมโยงกับภาษาเขมร ยังไม่มีข้อยุติแน่ชัด

9. ชลบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองน้ำ

10. ชัยนาท — ตามคำหมายถึงเสียงแห่งชัยชนะ

11. ชัยภูมิ — ตามคำหมายถึงแผ่นดินหรือทำเลแห่งชัยชนะ

12. ชุมพร — มีทั้งข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับต้นมะเดื่อชุมพรและการชุมนุมพล แต่ยังไม่ควรถือเรื่องใดเป็นข้อยุติ

13. เชียงราย — “เชียง” หมายถึงเมือง ส่วน “ราย” เกี่ยวข้องกับพญามังราย ผู้สร้างเมือง

14. เชียงใหม่ — ชื่อหมายถึงเมืองใหม่ เมื่อเทียบกับเมืองที่มีอยู่ก่อนในช่วงสร้างเมือง

ต–น

15. ตรัง — เป็นชื่อเมืองเก่าและชื่อแม่น้ำ ที่มาของคำมีหลายข้อสันนิษฐาน

16. ตราด — เป็นชื่อเมืองเก่า มีเรื่องเล่าเชื่อมกับต้นกราด แต่ยังยืนยันไม่ได้แน่ชัด

17. ตาก — เป็นชื่อเมืองเก่า ปรากฏในเอกสารประวัติศาสตร์มานาน ส่วนที่มาดั้งเดิมของคำยังไม่แน่ชัด

18. นครนายก — ตามคำหมายถึงเมืองของผู้นำ แต่คำอธิบายเรื่องการตั้งชื่อมีหลายแนวทาง

19. นครปฐม — ตามคำหมายถึงเมืองแรก เป็นชื่อที่เชื่อมโยงกับความสำคัญของเมืองโบราณในพื้นที่

20. นครพนม — ตามคำหมายถึงเมืองแห่งภูเขา แม้ตัวเมืองตั้งริมแม่น้ำโขงและมองเห็นภูเขาฝั่งลาว

21. นครราชสีมา — ชื่อประกอบด้วยคำว่านคร ราช และสีมา โดยสีมาหมายถึงเขตแดน

22. นครศรีธรรมราช — ชื่อเมืองเก่า มีความหมายเป็นมงคลเกี่ยวกับพระราชาและธรรม

23. นครสวรรค์ — ตามคำหมายถึงเมืองสวรรค์ เดิมมีชื่อเมืองพระบาง

24. นนทบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองแห่งความยินดี

25. นราธิวาส — ตามคำหมายถึงที่อยู่ของคนดี

26. น่าน — สืบทอดชื่อเมืองน่านและแม่น้ำน่าน ที่มาดั้งเดิมของคำยังมีข้อสันนิษฐาน

27. บึงกาฬ — ใช้ชื่อเมืองและอำเภอบึงกาฬเดิม ชื่อมีองค์ประกอบของคำว่า “บึง” และ “กาฬ” ซึ่งหมายถึงดำ

28. บุรีรัมย์ — ตามคำหมายถึงเมืองอันรื่นรมย์

29. ปทุมธานี — ตามคำหมายถึงเมืองดอกบัว

30. ประจวบคีรีขันธ์ — ชื่อมีความหมายเกี่ยวกับภูเขาที่ต่อเนื่องหรือประชุมกัน

31. ปราจีนบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองด้านตะวันออก

32. ปัตตานี — สืบทอดชื่อเมืองและชุมชนเก่าปัตตานี ที่มาของคำมีเรื่องเล่าและข้อสันนิษฐานหลายแบบ

33. พระนครศรีอยุธยา — “อยุธยา” เป็นชื่อเมืองโบราณที่มีรากจากชื่ออโยธยา ส่วนพระนครศรีอยุธยาเป็นชื่อราชธานีเก่า

34. พะเยา — สืบทอดชื่อเมืองโบราณภูกามยาวหรือพยาว ซึ่งเปลี่ยนรูปการเรียกตามกาลเวลา

35. พังงา — ใช้ชื่อเมืองและพื้นที่พังงามาแต่เดิม ที่มาของคำมีหลายข้อสันนิษฐาน

36. พัทลุง — เป็นชื่อเมืองเก่าแก่ ที่มาของคำยังมีคำอธิบายหลายทาง

37. พิจิตร — ตามคำหมายถึงงดงามหรือวิจิตร

38. พิษณุโลก — ตามคำหมายถึงโลกหรือที่สถิตของพระวิษณุ เป็นชื่อเมืองเก่า

39. เพชรบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองเพชร กรมศิลปากรกล่าวถึงข้อสันนิษฐานว่าชื่อนี้อาจเรียกตามแม่น้ำเพชรบุรี หรือเกี่ยวกับเรื่องเล่าเรื่องแสงคล้ายเพชรที่เขาแด่น

40. เพชรบูรณ์ — ตามคำหมายถึงความบริบูรณ์ด้วยเพชร ชื่อเก่าพบรูปเขียน “เพชบุระ” และมีข้อสันนิษฐานเรื่องความอุดมสมบูรณ์ของพืชพันธุ์

41. แพร่ — เป็นชื่อเมืองเก่า ปรากฏรูปชื่อในเอกสารต่างยุคต่างกัน ที่มาดั้งเดิมยังไม่แน่ชัด

42. ภูเก็ต — มีข้อสันนิษฐานว่าเกี่ยวกับคำมลายู “บูกิต” ที่หมายถึงภูเขา แต่ที่มายังมีคำอธิบายอื่น

43. มหาสารคาม — ชื่อตามคำสื่อถึงเมืองใหญ่ โดย “มหา” หมายถึงใหญ่ และ “คาม” หมายถึงหมู่บ้านหรือเมือง

44. มุกดาหาร — ตามคำหมายถึงแก้วมุกดาหรือสิ่งมีค่าสีคล้ายมุก ชื่อเมืองมีเรื่องเล่าท้องถิ่นประกอบ

45. แม่ฮ่องสอน — ชื่อสืบมาจากชื่อท้องถิ่น “ฮ่องสอน” มีคำอธิบายที่เชื่อมกับร่องน้ำและการฝึกช้าง แต่รายละเอียดเป็นเรื่องเล่าที่ต้องพิจารณาหลักฐาน

ย–ฮ

46. ยโสธร — เป็นชื่อเมืองเก่า มีความหมายตามคำเกี่ยวกับการทรงไว้ซึ่งยศ

47. ยะลา — มีข้อสันนิษฐานว่าเพี้ยนจากคำมลายู “ยาลอ” ที่หมายถึงแห ซึ่งเป็นเรื่องเล่าที่เกี่ยวกับลักษณะภูมิประเทศ

48. ร้อยเอ็ด — สืบทอดชื่อเมืองร้อยเอ็ด มีเรื่องเล่าเชื่อมกับเมืองสิบเอ็ดประตู แต่ตัวเลขในตำนานไม่ใช่หลักฐานยืนยันจำนวนประตู

49. ระนอง — ชื่อเมืองมีข้อสันนิษฐานหลายทาง รวมถึงความเชื่อมโยงกับชื่อท้องถิ่นเดิม

50. ระยอง — เป็นชื่อเมืองเก่า ที่มาของคำมีหลายข้อสันนิษฐาน ยังไม่อาจยืนยันแน่ชัด

51. ราชบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองของพระราชา

52. ลพบุรี — สืบทอดชื่อเมืองละโว้และลพบุรีในประวัติศาสตร์

53. ลำปาง — สืบทอดชื่อเมืองโบราณในพื้นที่ ชื่อมีหลายรูปในเอกสารเก่า

54. ลำพูน — สืบทอดชื่อเมืองเก่าหริภุญชัยและชื่อเรียกลำพูน ส่วนที่มาดั้งเดิมของคำลำพูนยังมีหลายข้อสันนิษฐาน

55. เลย — ใช้ชื่อเดียวกับแม่น้ำเลย ที่มาของชื่อแม่น้ำยังมีคำอธิบายหลายแบบ

56. ศรีสะเกษ — ชื่อเมืองมีคำว่า “ศรี” อันเป็นมงคลและ “สะเกษ” ซึ่งมีข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับชื่อท้องถิ่นเดิม

57. สกลนคร — ตามคำหมายถึงเมืองทั้งมวลหรือเมืองโดยสมบูรณ์

58. สงขลา — ชื่อเก่าพบรูป “สิงขร” และมีข้อสันนิษฐานเชื่อมกับคำว่าสิงห์และภูเขา ที่มาของชื่อยังมีหลายแนวทาง

59. สตูล — มีข้อสันนิษฐานว่าเกี่ยวกับคำมลายู “สโตย” ซึ่งหมายถึงกระท้อน

60. สมุทรปราการ — ตามคำหมายถึงเมืองด่านหรือกำแพงทางทะเล

61. สมุทรสงคราม — ตามคำมีความหมายเกี่ยวกับทะเลและสงคราม เป็นชื่อเมืองเก่าบริเวณปากน้ำแม่กลอง

62. สมุทรสาคร — ตามคำหมายถึงทะเลหรือห้วงน้ำใหญ่

63. สระแก้ว — ใช้ชื่อจากสระน้ำสำคัญที่เรียกว่าสระแก้วในท้องถิ่น

64. สระบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองที่เกี่ยวกับสระน้ำ

65. สิงห์บุรี — ตามคำหมายถึงเมืองสิงห์

66. สุโขทัย — ตามคำหมายถึงรุ่งอรุณแห่งความสุข เป็นชื่อเมืองโบราณ

67. สุพรรณบุรี — ตามคำหมายถึงเมืองทอง

68. สุราษฎร์ธานี — ตามคำหมายถึงเมืองของคนดี เป็นชื่อพระราชทานในสมัยรัชกาลที่ 6

69. สุรินทร์ — ชื่อจังหวัดสืบจากชื่อเมืองสุรินทร์ ซึ่งเกี่ยวข้องกับพระยาสุรินทร์ภักดี ผู้ปกครองเมือง

70. หนองคาย — ใช้ชื่อเมืองหนองคายเดิม ที่มาของคำ “คาย” มีหลายข้อสันนิษฐาน

71. หนองบัวลำภู — ชื่อเกี่ยวข้องกับหนองน้ำที่มีบัวและชื่อเมืองลำภูซึ่งใช้มาแต่เดิม

72. อ่างทอง — ชื่อเมืองประกอบด้วยคำว่าอ่างและทอง มีคำอธิบายเชื่อมกับลักษณะพื้นที่และความอุดมสมบูรณ์ แต่ไม่ควรถือเป็นข้อยุติโดยไม่มีหลักฐานเพิ่มเติม

73. อำนาจเจริญ — ตามคำสื่อถึงอำนาจที่เจริญงอกงาม สืบทอดจากชื่อเมืองอำนาจเจริญ

74. อุดรธานี — ตามคำหมายถึงเมืองทางเหนือ

75. อุตรดิตถ์ — ตามคำหมายถึงท่าเรือทางเหนือ สะท้อนความสำคัญของพื้นที่ริมน้ำน่านในอดีต

76. อุทัยธานี — ตามคำหมายถึงเมืองแห่งรุ่งอรุณ

77. อุบลราชธานี — ตามคำหมายถึงราชธานีแห่งดอกบัว

หลายชื่อดูเหมือนแปลได้ตรงตัว แต่บางชื่อผ่านภาษาท้องถิ่นและการเปลี่ยนเสียงมาหลายร้อยปี เรื่องเล่าจึงอาจมีมากกว่าหนึ่งฉบับ อย่างกรณีเพชรบุรี กรมศิลปากรยังแยกข้อสันนิษฐานเรื่องชื่อ “พริบพรี” ไว้หลายทาง ก่อนเสนอว่าอาจเป็นชื่อเรียกอย่างไม่เป็นทางการในภายหลัง การอ่านชื่อเมืองเก่าจึงสนุกขึ้นเมื่อดูทั้งความหมายของคำและหลักฐานที่ใช้เรียกในแต่ละยุคไปพร้อมกัน