พลพตและเขมรแดงปกครองกัมพูชาอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

วันที่ 17 เมษายน 2518 ผู้คนในกรุงพนมเปญเห็นกองกำลังเขมรแดงเข้ามาในเมือง สงครามกลางเมืองที่ยืดเยื้อมาหลายปีกำลังเปลี่ยนฉาก แต่หลังจากนั้นไม่นาน ชาวเมืองจำนวนมากกลับถูกสั่งให้ออกจากบ้านและเดินทางไปชนบท

ชื่อของ พลพต จึงผูกอยู่กับช่วงเวลาที่เจ็บปวดที่สุดช่วงหนึ่งของประวัติศาสตร์กัมพูชา แล้วเขาเป็นใคร และเกิดอะไรขึ้นกับผู้คนในช่วงที่เขมรแดงมีอำนาจ?

พลพตมีชื่อเดิมว่า ซาลอธ ซาร์ เป็นเลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์กัมพูชาและต่อมาเป็นนายกรัฐมนตรีของรัฐที่เรียกว่า กัมพูชาประชาธิปไตย ส่วนเขมรแดงคือชื่อที่ใช้เรียกขบวนการคอมมิวนิสต์ซึ่งยึดอำนาจและปกครองประเทศระหว่างปี 2518–2522 นโยบายบังคับย้ายประชากร ใช้แรงงานหนัก กดขี่ และสังหารผู้คน ทำให้มีผู้เสียชีวิตจำนวนมหาศาล

โครงการศึกษาการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์กัมพูชาของมหาวิทยาลัยเยลประเมินว่า ช่วงปี 2518–2522 มีผู้เสียชีวิตประมาณ 1.7 ล้านคน หรือราว 21% ของประชากรประเทศในขณะนั้น ตัวเลขนี้เป็นการประมาณ ไม่ใช่จำนวนที่นับได้แน่นอน และผู้เสียชีวิตไม่ได้เสียชีวิตจากการประหารเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงความอดอยาก โรคภัย และการทำงานหนักด้วย

จากสงครามกลางเมืองสู่การยึดอำนาจ

ก่อนเขมรแดงจะเข้าถึงกรุงพนมเปญ กัมพูชาผ่านทั้งความขัดแย้งภายใน การแทรกแซงจากต่างชาติ และการทิ้งระเบิด ช่วงปี 2513 มีการรัฐประหารโค่นเจ้าสีหนุ และสงครามกลางเมืองดำเนินต่อไป ขณะที่เขมรแดงซึ่งเป็นพันธมิตรกับเจ้าสีหนุในเวลานั้นขยายกำลังขึ้น

หลังยึดเมืองได้ รัฐบาลใหม่ต้องการเปลี่ยนประเทศให้เป็นสังคมเกษตรกรรมแบบไร้ชนชั้น จึงสั่งอพยพผู้คนจากกรุงพนมเปญและเมืองอื่นไปชนบท หลายครอบครัวต้องเดินทางโดยไม่พร้อม ผู้ป่วย ผู้สูงอายุ และเด็กก็ได้รับผลกระทบ มีผู้เสียชีวิตระหว่างการอพยพ

เงิน ตลาดเสรี ทรัพย์สินส่วนบุคคล การเรียนการสอนตามปกติ และการประกอบศาสนกิจถูกยกเลิกหรือจำกัดอย่างรุนแรง ผู้คนถูกจัดให้อยู่ในระบบแรงงานรวม ต้องทำงานเกษตรเป็นเวลานานโดยได้รับอาหารไม่เพียงพอ ชีวิตประจำวันซึ่งเคยเลือกได้เองจึงถูกกำหนดโดยผู้มีอำนาจแทบทั้งหมด

ความหวาดระแวงและสถานที่คุมขัง

เขมรแดงมองคนจำนวนมากว่าอาจเป็นศัตรูของการปฏิวัติ อดีตทหารและเจ้าหน้าที่รัฐ ผู้มีการศึกษา ชนกลุ่มน้อย ตลอดจนสมาชิกพรรคเอง ถูกจับกุมหรือสังหาร บางคนถูกกล่าวหาว่าทรยศโดยไม่มีโอกาสปกป้องตัวเองอย่างเป็นธรรม

โรงเรียนบางแห่งถูกเปลี่ยนเป็นสถานที่คุมขัง หนึ่งในสถานที่ที่เป็นที่รู้จักคือเรือนจำเอส-21 หรือโตลสเลงในกรุงพนมเปญ ซึ่งต่อมากลายเป็นพิพิธภัณฑ์ เอกสารและภาพถ่ายที่หลงเหลือช่วยให้คนรุ่นหลังศึกษาเรื่องราวของผู้ถูกคุมขังและการกระทำของระบอบนี้

ในปี 2561 ศาลพิเศษกัมพูชาซึ่งมีผู้พิพากษากัมพูชาและนานาชาติร่วมกัน พิพากษาว่ามีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์เกิดขึ้นในสมัยเขมรแดง ควบคู่กับการพิจารณาอาชญากรรมร้ายแรงอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นในช่วงนั้น

จุดจบของระบอบและชีวิตหลังสงคราม

ปลายปี 2521 กองทัพเวียดนามบุกเข้ากัมพูชา และเข้ายึดกรุงพนมเปญได้ในวันที่ 7 มกราคม 2522 ผู้นำเขมรแดงถอยออกไปทางตะวันตก แม้ระบอบในพนมเปญจะสิ้นสุดลง แต่ความขัดแย้งและการสู้รบยังดำเนินต่ออีกหลายปี

พลพตเสียชีวิตในปี 2541 บริเวณชายแดนไทย–กัมพูชา ก่อนที่ศาลพิเศษกัมพูชาจะพิจารณาคดีผู้นำเขมรแดงรุ่นอื่น ทั้งนี้ ในปี 2522 เขาเคยถูกศาลของรัฐบาลกัมพูชาหลังการล่มสลายของระบอบพิจารณาคดีลับหลังและพิพากษาประหารชีวิต

สำหรับครอบครัวผู้รอดชีวิต เหตุการณ์เหล่านี้ไม่ใช่เพียงตัวเลขในหนังสือประวัติศาสตร์ แต่หมายถึงพ่อแม่ พี่น้อง และคนใกล้ตัวที่จากไปหรือพลัดพรากกัน การเก็บรักษาคำบอกเล่า เอกสาร และสถานที่สำคัญจึงช่วยให้ชื่อและชีวิตของผู้คนเหล่านั้นไม่หายไปพร้อมกาลเวลา